Adhyāya 166

भीष्म उवाच । समुद्यतोऽयं भारो मे सुमहान्सागरोपमः । धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः ॥

bhīṣma uvāca । samudyato ’yaṁ bhāro me sumahān sāgaropamaḥ । dhārtarāṣṭrasya saṁgrāme varṣapūgābhicintitaḥ ॥

तस्मिन्नभ्यागते काले प्रतप्ते लोमहर्षणे । मिथोभेदो न मे कार्यस्तेन जीवसि सूतज ॥

tasminn abhyāgate kāle pratapte lomaharṣaṇe । mithobhedo na me kāryas tena jīvasi sūtaja ॥

न ह्यहं नाद्य विक्रम्य स्थविरोऽपि शिशोस्तव । युद्धश्रद्धां रणे छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज ॥

na hy ahaṁ nādya vikramya sthaviro ’pi śiśos tava । yuddhaśraddhāṁ raṇe chindyāṁ jīvitasya ca sūtaja ॥

जामदग्न्येन रामेण महास्त्राणि प्रमुञ्चता । न मे व्यथाभवत्काचित्त्वं तु मे किं करिष्यसि ॥

jāmadagnyena rāmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā । na me vyathābhavat kā cit tvaṁ tu me kiṁ kariṣyasi ॥

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तोऽऽत्मबलसंस्तवम् । वक्ष्यामि तु त्वां संतप्तो निहीन कुलपांसन ॥

kāmaṁ naitat praśaṁsanti santo ’’tmabalasaṁstavam । vakṣyāmi tu tvāṁ saṁtapto nihīna kulapāṁsana ॥

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिराज्ञः स्वयंवरे । निर्जित्यैकरथेनैव यत्कन्यास्तरसा हृताः ॥

sametaṁ pārthivaṁ kṣatraṁ kāśirājñaḥ svayaṁvare । nirjityaikarathenaiva yat kanyās tarasā hr̥tāḥ ॥

ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानामथो पुनः । मयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे ॥

īdr̥śānāṁ sahasrāṇi viśiṣṭānām atho punaḥ । mayaikena nirastāni sasainyāni raṇājire ॥

त्वां प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणामनयो महान् । उपस्थितो विनाशाय यतस्व पुरुषो भव ॥

tvāṁ prāpya vairapuruṣaṁ kurūṇām anayo mahān । upasthito vināśāya yatasva puruṣo bhava ॥

युध्यस्व पार्थं समरे येन विस्पर्धसे सह । द्रक्ष्यामि त्वां विनिर्मुक्तमस्माद्युद्धात्सुदुर्मते ॥

yudhyasva pārthaṁ samare yena vispardhase saha । drakṣyāmi tvāṁ vinirmuktam asmād yuddhāt sudurmate ॥

संजय उवाच । तमुवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः । मामवेक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महदुद्यतम् ॥

saṁjaya uvāca । tam uvāca tato rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ । mām avekṣasva gāṅgeya kāryaṁ hi mahad udyatam ॥

चिन्त्यतामिदमेवाग्रे मम निःश्रेयसं परम् । उभावपि भवन्तौ मे महत्कर्म करिष्यतः ॥

cintyatām idam evāgre mama niḥśreyasaṁ param । ubhāv api bhavantau me mahat karma kariṣyataḥ ॥

भूयश्च श्रोतुमिच्छामि परेषां रथसत्तमान् । ये चैवातिरथास्तत्र तथैव रथयूथपाः ॥

bhūyaś ca śrotum icchāmi pareṣāṁ rathasattamān । ye caivātirathās tatra tathaiva rathayūthapāḥ ॥

बलाबलममित्राणां श्रोतुमिच्छामि कौरव । प्रभातायां रजन्यां वै इदं युद्धं भविष्यति ॥

balābalam amitrāṇāṁ śrotum icchāmi kaurava । prabhātāyāṁ rajanyāṁ vai idaṁ yuddhaṁ bhaviṣyati ॥

भीष्म उवाच । एते रथास्ते संख्यातास्तथैवातिरथा नृप । ये चाप्यर्धरथा राजन्पाण्डवानामतः शृणु ॥

bhīṣma uvāca । ete rathās te saṁkhyātās tathaivātirathā nr̥pa । ye cāpy ardharathā rājan pāṇḍavānām ataḥ śr̥ṇu ॥

यदि कौतूहलं तेऽद्य पाण्डवानां बले नृप । रथसंख्यां महाबाहो सहैभिर्वसुधाधिपैः ॥

yadi kautūhalaṁ te ’dya pāṇḍavānāṁ bale nr̥pa । rathasaṁkhyāṁ mahābāho sahaibhir vasudhādhipaiḥ ॥

स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तिनन्दनः । अग्निवत्समरे तात चरिष्यति न संशयः ॥

svayaṁ rājā rathodāraḥ pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥ । agnivat samare tāta cariṣyati na saṁśayaḥ ॥

भीमसेनस्तु राजेन्द्र रथोऽष्टगुणसंमितः । नागायुतबलो मानी तेजसा न स मानुषः ॥

bhīmasenas tu rājendra ratho ’ṣṭaguṇasaṁmitaḥ । nāgāyutabalo mānī tejasā na sa mānuṣaḥ ॥

माद्रीपुत्रौ तु रथिनौ द्वावेव पुरुषर्षभौ । अश्विनाविव रूपेण तेजसा च समन्वितौ ॥

mādrīputrau tu rathinau dvāv eva puruṣarṣabhau । aśvināv iva rūpeṇa tejasā ca samanvitau ॥

एते चमूमुखगताः स्मरन्तः क्लेशमात्मनः । रुद्रवत्प्रचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः ॥

ete camūmukhagatāḥ smarantaḥ kleśam ātmanaḥ । rudravat pracariṣyanti tatra me nāsti saṁśayaḥ ॥

सर्व एव महात्मानः शालस्कन्धा इवोद्गताः । प्रादेशेनाधिकाः पुम्भिरन्यैस्ते च प्रमाणतः ॥

sarva eva mahātmānaḥ śālaskandhā ivodgatāḥ । prādeśenādhikāḥ pumbhir anyais te ca pramāṇataḥ ॥

सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डुपुत्रा महाबलाः । चरितब्रह्मचर्याश्च सर्वे चातितपस्विनः ॥

siṁhasaṁhananāḥ sarve pāṇḍuputrā mahābalāḥ । caritabrahmacaryāś ca sarve cātitapasvinaḥ ॥

ह्रीमन्तः पुरुषव्याघ्रा व्याघ्रा इव बलोत्कटाः । जवे प्रहारे संमर्दे सर्व एवातिमानुषाः । सर्वे जितमहीपाला दिग्जये भरतर्षभ ॥

hrīmantaḥ puruṣavyāghrā vyāghrā iva balotkaṭāḥ । jave prahāre saṁmarde sarva evātimānuṣāḥ । sarve jitamahīpālā digjaye bharatarṣabha ॥

न चैषां पुरुषाः केचिदायुधानि गदाः शरान् । विषहन्ति सदा कर्तुमधिज्यान्यपि कौरव । उद्यन्तुं वा गदां गुर्वीं शरान्वापि प्रकर्षितुम् ॥

na caiṣāṁ puruṣāḥ ke cid āyudhāni gadāḥ śarān । viṣahanti sadā kartum adhijyāny api kaurava । udyantuṁ vā gadāṁ gurvīṁ śarān vāpi prakarṣitum ॥

जवे लक्ष्यस्य हरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे । बालैरपि भवन्तस्तैः सर्व एव विशेषिताः ॥

jave lakṣyasya haraṇe bhojye pāṁsuvikarṣaṇe । bālair api bhavantas taiḥ sarva eva viśeṣitāḥ ॥

ते ते सैन्यं समासाद्य व्याघ्रा इव बलोत्कटाः । विध्वंसयिष्यन्ति रणे मा स्म तैः सह संगमः ॥

te te sainyaṁ samāsādya vyāghrā iva balotkaṭāḥ । vidhvaṁsayiṣyanti raṇe mā sma taiḥ saha saṁgamaḥ ॥

एकैकशस्ते संग्रामे हन्युः सर्वान्महीक्षितः । प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र राजसूये यथाभवत् ॥

ekaikaśas te saṁgrāme hanyuḥ sarvān mahīkṣitaḥ । pratyakṣaṁ tava rājendra rājasūye yathābhavat ॥

द्रौपद्याश्च परिक्लेशं द्यूते च परुषा गिरः । ते संस्मरन्तः संग्रामे विचरिष्यन्ति कालवत् ॥

draupadyāś ca parikleśaṁ dyūte ca paruṣā giraḥ । te saṁsmarantaḥ saṁgrāme vicariṣyanti kālavat ॥

लोहिताक्षो गुडाकेशो नारायणसहायवान् । उभयोः सेनयोर्वीर रथो नास्तीह तादृशः ॥

lohitākṣo guḍākeśo nārāyaṇasahāyavān । ubhayoḥ senayor vīra ratho nāstīha tādr̥śaḥ ॥

न हि देवेषु वा पूर्वं दानवेषूरगेषु वा । राक्षसेष्वथ यक्षेषु नरेषु कुत एव तु ॥

na hi deveṣu vā pūrvaṁ dānaveṣūrageṣu vā । rākṣaseṣv atha yakṣeṣu nareṣu kuta eva tu ॥

भूतोऽथ वा भविष्यो वा रथः कश्चिन्मया श्रुतः । समायुक्तो महाराज यथा पार्थस्य धीमतः ॥

bhūto ’tha vā bhaviṣyo vā rathaḥ kaś cin mayā śrutaḥ । samāyukto mahārāja yathā pārthasya dhīmataḥ ॥

वासुदेवश्च संयन्ता योद्धा चैव धनंजयः । गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं ते चाश्वा वातरंहसः ॥

vāsudevaś ca saṁyantā yoddhā caiva dhanaṁjayaḥ । gāṇḍīvaṁ ca dhanur divyaṁ te cāśvā vātaraṁhasaḥ ॥

अभेद्यं कवचं दिव्यमक्षय्यौ च महेषुधी । अस्त्रग्रामश्च माहेन्द्रो रौद्रः कौबेर एव च ॥

abhedyaṁ kavacaṁ divyam akṣayyau ca maheṣudhī । astragrāmaś ca māhendro raudraḥ kaubera eva ca ॥

याम्यश्च वारुणश्चैव गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः । वज्रादीनि च मुख्यानि नानाप्रहरणानि वै ॥

yāmyaś ca vāruṇaś caiva gadāś cograpradarśanāḥ । vajrādīni ca mukhyāni nānāpraharaṇāni vai ॥

दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम् । हतान्येकरथेनाजौ कस्तस्य सदृशो रथः ॥

dānavānāṁ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām । hatāny ekarathenājau kas tasya sadr̥śo rathaḥ ॥

एष हन्याद्धि संरम्भी बलवान्सत्यविक्रमः । तव सेनां महाबाहुः स्वां चैव परिपालयन् ॥

eṣa hanyād dhi saṁrambhī balavān satyavikramaḥ । tava senāṁ mahābāhuḥ svāṁ caiva paripālayan ॥

अहं चैनं प्रत्युदियामाचार्यो वा धनंजयम् । न तृतीयोऽस्ति राजेन्द्र सेनयोरुभयोरपि । य एनं शरवर्षाणि वर्षन्तमुदियाद्रथी ॥

ahaṁ cainaṁ pratyudiyām ācāryo vā dhanaṁjayam । na tr̥tīyo ’sti rājendra senayor ubhayor api । ya enaṁ śaravarṣāṇi varṣantam udiyād rathī ॥

जीमूत इव घर्मान्ते महावातसमीरितः । समायुक्तस्तु कौन्तेयो वासुदेवसहायवान् । तरुणश्च कृती चैव जीर्णावावामुभावपि ॥

jīmūta iva gharmānte mahāvātasamīritaḥ । samāyuktas tu kaunteyo vāsudevasahāyavān । taruṇaś ca kr̥tī caiva jīrṇāv āvām ubhāv api ॥

संजय उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु भीष्मस्य राज्ञां दध्वंसिरे तदा । काञ्चनाङ्गदिनः पीना भुजाश्चन्दनरूषिताः ॥

saṁjaya uvāca । etac chrutvā tu bhīṣmasya rājñāṁ dadhvaṁsire tadā । kāñcanāṅgadinaḥ pīnā bhujāś candanarūṣitāḥ ॥

मनोभिः सह सावेगैः संस्मृत्य च पुरातनम् । सामर्थ्यं पाण्डवेयानां यथाप्रत्यक्षदर्शनात् ॥

manobhiḥ saha sāvegaiḥ saṁsmr̥tya ca purātanam । sāmarthyaṁ pāṇḍaveyānāṁ yathāpratyakṣadarśanāt ॥