Adhyāya 164

भीष्म उवाच । शकुनिर्मातुलस्तेऽसौ रथ एको नराधिप । प्रसज्य पाण्डवैर्वैरं योत्स्यते नात्र संशयः ॥

bhīṣma uvāca । śakunir mātulas te ’sau ratha eko narādhipa । prasajya pāṇḍavair vairaṁ yotsyate nātra saṁśayaḥ ॥

एतस्य सैन्या दुर्धर्षाः समरेऽप्रतियायिनः । विकृतायुधभूयिष्ठा वायुवेगसमा जवे ॥

etasya sainyā durdharṣāḥ samare ’pratiyāyinaḥ । vikr̥tāyudhabhūyiṣṭhā vāyuvegasamā jave ॥

द्रोणपुत्रो महेष्वासः सर्वेषामति धन्विनाम् । समरे चित्रयोधी च दृढास्त्रश्च महारथः ॥

droṇaputro maheṣvāsaḥ sarveṣām ati dhanvinām । samare citrayodhī ca dr̥ḍhāstraś ca mahārathaḥ ॥

एतस्य हि महाराज यथा गाण्डीवधन्वनः । शरासनाद्विनिर्मुक्ताः संसक्ता यान्ति सायकाः ॥

etasya hi mahārāja yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ । śarāsanād vinirmuktāḥ saṁsaktā yānti sāyakāḥ ॥

नैष शक्यो मया वीरः संख्यातुं रथसत्तमः । निर्दहेदपि लोकांस्त्रीनिच्छन्नेष महायशाः ॥

naiṣa śakyo mayā vīraḥ saṁkhyātuṁ rathasattamaḥ । nirdahed api lokāṁs trīn icchann eṣa mahāyaśāḥ ॥

क्रोधस्तेजश्च तपसा संभृतोऽऽश्रमवासिना । द्रोणेनानुगृहीतश्च दिव्यैरस्त्रैरुदारधीः ॥

krodhas tejaś ca tapasā saṁbhr̥to ’’śramavāsinā । droṇenānugr̥hītaś ca divyair astrair udāradhīḥ ॥

दोषस्त्वस्य महानेको येनैष भरतर्षभ । न मे रथो नातिरथो मतः पार्थिवसत्तम ॥

doṣas tv asya mahān eko yenaiṣa bharatarṣabha । na me ratho nātiratho mataḥ pārthivasattama ॥

जीवितं प्रियमत्यर्थमायुष्कामः सदा द्विजः । न ह्यस्य सदृशः कश्चिदुभयोः सेनयोरपि ॥

jīvitaṁ priyam atyartham āyuṣkāmaḥ sadā dvijaḥ । na hy asya sadr̥śaḥ kaś cid ubhayoḥ senayor api ॥

हन्यादेकरथेनैव देवानामपि वाहिनीम् । वपुष्मांस्तलघोषेण स्फोटयेदपि पर्वतान् ॥

hanyād ekarathenaiva devānām api vāhinīm । vapuṣmāṁs talaghoṣeṇa sphoṭayed api parvatān ॥

असंख्येयगुणो वीरः प्रहर्ता दारुणद्युतिः । दण्डपाणिरिवासह्यः कालवत्प्रचरिष्यति ॥

asaṁkhyeyaguṇo vīraḥ prahartā dāruṇadyutiḥ । daṇḍapāṇir ivāsahyaḥ kālavat pracariṣyati ॥

युगान्ताग्निसमः क्रोधे सिंहग्रीवो महामतिः । एष भारत युद्धस्य पृष्ठं संशमयिष्यति ॥

yugāntāgnisamaḥ krodhe siṁhagrīvo mahāmatiḥ । eṣa bhārata yuddhasya pr̥ṣṭhaṁ saṁśamayiṣyati ॥

पिता त्वस्य महातेजा वृद्धोऽपि युवभिर्वरः । रणे कर्म महत्कर्ता तत्र मे नास्ति संशयः ॥

pitā tv asya mahātejā vr̥ddho ’pi yuvabhir varaḥ । raṇe karma mahat kartā tatra me nāsti saṁśayaḥ ॥

अस्त्रवेगानिलोद्धूतः सेनाकक्षेन्धनोत्थितः । पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि प्रधक्ष्यति जये धृतः ॥

astravegāniloddhūtaḥ senākakṣendhanotthitaḥ । pāṇḍuputrasya sainyāni pradhakṣyati jaye dhr̥taḥ ॥

रथयूथपयूथानां यूथपः स नरर्षभः । भारद्वाजात्मजः कर्ता कर्म तीव्रं हिताय वः ॥

rathayūthapayūthānāṁ yūthapaḥ sa nararṣabhaḥ । bhāradvājātmajaḥ kartā karma tīvraṁ hitāya vaḥ ॥

सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यः स्थविरो गुरुः । गच्छेदन्तं सृञ्जयानां प्रियस्त्वस्य धनंजयः ॥

sarvamūrdhābhiṣiktānām ācāryaḥ sthaviro guruḥ । gacched antaṁ sr̥ñjayānāṁ priyas tv asya dhanaṁjayaḥ ॥

नैष जातु महेष्वासः पार्थमक्लिष्टकारिणम् । हन्यादाचार्यकं दीप्तं संस्मृत्य गुणनिर्जितम् ॥

naiṣa jātu maheṣvāsaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam । hanyād ācāryakaṁ dīptaṁ saṁsmr̥tya guṇanirjitam ॥

श्लाघत्येष सदा वीरः पार्थस्य गुणविस्तरैः । पुत्रादभ्यधिकं चैव भारद्वाजोऽनुपश्यति ॥

ślāghaty eṣa sadā vīraḥ pārthasya guṇavistaraiḥ । putrād abhyadhikaṁ caiva bhāradvājo ’nupaśyati ॥

हन्यादेकरथेनैव देवगन्धर्वदानवान् । एकीभूतानपि रणे दिव्यैरस्त्रैः प्रतापवान् ॥

hanyād ekarathenaiva devagandharvadānavān । ekībhūtān api raṇe divyair astraiḥ pratāpavān ॥

पौरवो राजशार्दूलस्तव राजन्महारथः । मतो मम रथो वीर परवीररथारुजः ॥

pauravo rājaśārdūlas tava rājan mahārathaḥ । mato mama ratho vīra paravīrarathārujaḥ ॥

स्वेन सैन्येन सहितः प्रतपञ्शत्रुवाहिनीम् । प्रधक्ष्यति स पाञ्चालान्कक्षं कृष्णगतिर्यथा ॥

svena sainyena sahitaḥ pratapañ śatruvāhinīm । pradhakṣyati sa pāñcālān kakṣaṁ kr̥ṣṇagatir yathā ॥

सत्यव्रतो रथवरो राजपुत्रो महारथः । तव राजन्रिपुबले कालवत्प्रचरिष्यति ॥

satyavrato rathavaro rājaputro mahārathaḥ । tava rājan ripubale kālavat pracariṣyati ॥

एतस्य योधा राजेन्द्र विचित्रकवचायुधाः । विचरिष्यन्ति संग्रामे निघ्नन्तः शात्रवांस्तव ॥

etasya yodhā rājendra vicitrakavacāyudhāḥ । vicariṣyanti saṁgrāme nighnantaḥ śātravāṁs tava ॥

वृषसेनो रथाग्र्यस्ते कर्णपुत्रो महारथः । प्रधक्ष्यति रिपूणां ते बलानि बलिनां वरः ॥

vr̥ṣaseno rathāgryas te karṇaputro mahārathaḥ । pradhakṣyati ripūṇāṁ te balāni balināṁ varaḥ ॥

जलसंधो महातेजा राजन्रथवरस्तव । त्यक्ष्यते समरे प्राणान्मागधः परवीरहा ॥

jalasaṁdho mahātejā rājan rathavaras tava । tyakṣyate samare prāṇān māgadhaḥ paravīrahā ॥

एष योत्स्यति संग्रामे गजस्कन्धविशारदः । रथेन वा महाबाहुः क्षपयञ्शत्रुवाहिनीम् ॥

eṣa yotsyati saṁgrāme gajaskandhaviśāradaḥ । rathena vā mahābāhuḥ kṣapayañ śatruvāhinīm ॥

रथ एष महाराज मतो मम नरर्षभः । त्वदर्थे त्यक्ष्यति प्राणान्सह सैन्यो महारणे ॥

ratha eṣa mahārāja mato mama nararṣabhaḥ । tvadarthe tyakṣyati prāṇān saha sainyo mahāraṇe ॥

एष विक्रान्तयोधी च चित्रयोधी च संगरे । वीतभीश्चापि ते राजञ्शात्रवैः सह योत्स्यते ॥

eṣa vikrāntayodhī ca citrayodhī ca saṁgare । vītabhīś cāpi te rājañ śātravaiḥ saha yotsyate ॥

बाह्लीकोऽतिरथश्चैव समरे चानिवर्तिता । मम राजन्मतो युद्धे शूरो वैवस्वतोपमः ॥

bāhlīko ’tirathaś caiva samare cānivartitā । mama rājan mato yuddhe śūro vaivasvatopamaḥ ॥

न ह्येष समरं प्राप्य निवर्तेत कथंचन । यथा सततगो राजन्नाभिहत्य परान्रणे ॥

na hy eṣa samaraṁ prāpya nivarteta kathaṁ cana । yathā satatago rājan nābhihatya parān raṇe ॥

सेनापतिर्महाराज सत्यवांस्ते महारथः । रणेष्वद्भुतकर्मा च रथः पररथारुजः ॥

senāpatir mahārāja satyavāṁs te mahārathaḥ । raṇeṣv adbhutakarmā ca rathaḥ pararathārujaḥ ॥

एतस्य समरं दृष्ट्वा न व्यथास्ति कथंचन । उत्स्मयन्नभ्युपैत्येष परान्रथपथे स्थितान् ॥

etasya samaraṁ dr̥ṣṭvā na vyathāsti kathaṁ cana । utsmayann abhyupaity eṣa parān rathapathe sthitān ॥

एष चारिषु विक्रान्तः कर्म सत्पुरुषोचितम् । कर्ता विमर्दे सुमहत्त्वदर्थे पुरुषोत्तमः ॥

eṣa cāriṣu vikrāntaḥ karma satpuruṣocitam । kartā vimarde sumahat tvadarthe puruṣottamaḥ ॥

अलायुधो राक्षसेन्द्रः क्रूरकर्मा महाबलः । हनिष्यति परान्राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

alāyudho rākṣasendraḥ krūrakarmā mahābalaḥ । haniṣyati parān rājan pūrvavairam anusmaran ॥

एष राक्षससैन्यानां सर्वेषां रथसत्तमः । मायावी दृढवैरश्च समरे विचरिष्यति ॥

eṣa rākṣasasainyānāṁ sarveṣāṁ rathasattamaḥ । māyāvī dr̥ḍhavairaś ca samare vicariṣyati ॥

प्राग्ज्योतिषाधिपो वीरो भगदत्तः प्रतापवान् । गजाङ्कुशधरश्रेष्ठो रथे चैव विशारदः ॥

prāgjyotiṣādhipo vīro bhagadattaḥ pratāpavān । gajāṅkuśadharaśreṣṭho rathe caiva viśāradaḥ ॥

एतेन युद्धमभवत्पुरा गाण्डीवधन्वनः । दिवसान्सुबहून्राजन्नुभयोर्जयगृद्धिनोः ॥

etena yuddham abhavat purā gāṇḍīvadhanvanaḥ । divasān subahūn rājann ubhayor jayagr̥ddhinoḥ ॥

ततः सखायं गान्धारे मानयन्पाकशासनम् । अकरोत्संविदं तेन पाण्डवेन महात्मना ॥

tataḥ sakhāyaṁ gāndhāre mānayan pākaśāsanam । akarot saṁvidaṁ tena pāṇḍavena mahātmanā ॥

एष योत्स्यति संग्रामे गजस्कन्धविशारदः । ऐरावतगतो राजा देवानामिव वासवः ॥

eṣa yotsyati saṁgrāme gajaskandhaviśāradaḥ । airāvatagato rājā devānām iva vāsavaḥ ॥