Adhyāya 160

संजय उवाच । दुर्योधनस्य तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः । नेत्राभ्यामतिताम्राभ्यां कैतव्यं समुदैक्षत ॥

saṁjaya uvāca । duryodhanasya tad vākyaṁ niśamya bharatarṣabhaḥ । netrābhyām atitāmrābhyāṁ kaitavyaṁ samudaikṣata ॥

स केशवमभिप्रेक्ष्य गुडाकेशो महायशाः । अभ्यभाषत कैतव्यं प्रगृह्य विपुलं भुजम् ॥

sa keśavam abhiprekṣya guḍākeśo mahāyaśāḥ । abhyabhāṣata kaitavyaṁ pragr̥hya vipulaṁ bhujam ॥

स्ववीर्यं यः समाश्रित्य समाह्वयति वै परान् । अभीतः पूरयञ्शक्तिं स वै पुरुष उच्यते ॥

svavīryaṁ yaḥ samāśritya samāhvayati vai parān । abhītaḥ pūrayañ śaktiṁ sa vai puruṣa ucyate ॥

परवीर्यं समाश्रित्य यः समाह्वयते परान् । क्षत्रबन्धुरशक्तत्वाल्लोके स पुरुषाधमः ॥

paravīryaṁ samāśritya yaḥ samāhvayate parān । kṣatrabandhur aśaktatvāl loke sa puruṣādhamaḥ ॥

स त्वं परेषां वीर्येण मन्यसे वीर्यमात्मनः । स्वयं कापुरुषो मूढः परांश्च क्षेप्तुमिच्छसि ॥

sa tvaṁ pareṣāṁ vīryeṇa manyase vīryam ātmanaḥ । svayaṁ kāpuruṣo mūḍhaḥ parāṁś ca kṣeptum icchasi ॥

यस्त्वं वृद्धं सर्वराज्ञां हितबुद्धिं जितेन्द्रियम् । मरणाय महाबुद्धिं दीक्षयित्वा विकत्थसे ॥

yas tvaṁ vr̥ddhaṁ sarvarājñāṁ hitabuddhiṁ jitendriyam । maraṇāya mahābuddhiṁ dīkṣayitvā vikatthase ॥

भावस्ते विदितोऽस्माभिर्दुर्बुद्धे कुलपांसन । न हनिष्यन्ति गाङ्गेयं पाण्डवा घृणयेति च ॥

bhāvas te vidito ’smābhir durbuddhe kulapāṁsana । na haniṣyanti gāṅgeyaṁ pāṇḍavā ghr̥ṇayeti ca ॥

यस्य वीर्यं समाश्रित्य धार्तराष्ट्र विकत्थसे । हन्तास्मि प्रथमं भीष्मं मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥

yasya vīryaṁ samāśritya dhārtarāṣṭra vikatthase । hantāsmi prathamaṁ bhīṣmaṁ miṣatāṁ sarvadhanvinām ॥

कैतव्य गत्वा भरतान्समेत्य; सुयोधनं धार्तराष्ट्रं ब्रवीहि । तथेत्याह अर्जुनः सव्यसाची; निशाव्यपाये भविता विमर्दः ॥

kaitavya gatvā bharatān sametya; suyodhanaṁ dhārtarāṣṭraṁ bravīhi । tathety āha arjunaḥ savyasācī; niśāvyapāye bhavitā vimardaḥ ॥

यद्वोऽब्रवीद्वाक्यमदीनसत्त्वो; मध्ये कुरूणां हर्षयन्सत्यसंधः । अहं हन्ता पाण्डवानामनीकं; शाल्वेयकांश्चेति ममैष भारः ॥

yad vo ’bravīd vākyam adīnasattvo; madhye kurūṇāṁ harṣayan satyasaṁdhaḥ । ahaṁ hantā pāṇḍavānām anīkaṁ; śālveyakāṁś ceti mamaiṣa bhāraḥ ॥

हन्यामहं द्रोणमृते हि लोकं; न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः । ततो हि ते लब्धतमं च राज्यं; क्षयं गताः पाण्डवाश्चेति भावः ॥

hanyām ahaṁ droṇam r̥te hi lokaṁ; na te bhayaṁ vidyate pāṇḍavebhyaḥ । tato hi te labdhatamaṁ ca rājyaṁ; kṣayaṁ gatāḥ pāṇḍavāś ceti bhāvaḥ ॥

स दर्पपूर्णो न समीक्षसे त्व;मनर्थमात्मन्यपि वर्तमानम् । तस्मादहं ते प्रथमं समूहे; हन्ता समक्षं कुरुवृद्धमेव ॥

sa darpapūrṇo na samīkṣase tvam; anartham ātmany api vartamānam । tasmād ahaṁ te prathamaṁ samūhe; hantā samakṣaṁ kuruvr̥ddham eva ॥

सूर्योदये युक्तसेनः प्रतीक्ष्य; ध्वजी रथी रक्ष च सत्यसंधम् । अहं हि वः पश्यतां द्वीपमेनं; रथाद्भीष्मं पातयितास्मि बाणैः ॥

sūryodaye yuktasenaḥ pratīkṣya; dhvajī rathī rakṣa ca satyasaṁdham । ahaṁ hi vaḥ paśyatāṁ dvīpam enaṁ; rathād bhīṣmaṁ pātayitāsmi bāṇaiḥ ॥

श्वोभूते कत्थनावाक्यं विज्ञास्यति सुयोधनः । अर्दितं शरजालेन मया दृष्ट्वा पितामहम् ॥

śvobhūte katthanāvākyaṁ vijñāsyati suyodhanaḥ । arditaṁ śarajālena mayā dr̥ṣṭvā pitāmaham ॥

यदुक्तश्च सभामध्ये पुरुषो ह्रस्वदर्शनः । क्रुद्धेन भीमसेनेन भ्राता दुःशासनस्तव ॥

yad uktaś ca sabhāmadhye puruṣo hrasvadarśanaḥ । kruddhena bhīmasenena bhrātā duḥśāsanas tava ॥

अधर्मज्ञो नित्यवैरी पापबुद्धिर्नृशंसकृत् । सत्यां प्रतिज्ञां नचिराद्रक्ष्यसे तां सुयोधन ॥

adharmajño nityavairī pāpabuddhir nr̥śaṁsakr̥t । satyāṁ pratijñāṁ nacirād rakṣyase tāṁ suyodhana ॥

अभिमानस्य दर्पस्य क्रोधपारुष्ययोस्तथा । नैष्ठुर्यस्यावलेपस्य आत्मसंभावनस्य च ॥

abhimānasya darpasya krodhapāruṣyayos tathā । naiṣṭhuryasyāvalepasya ātmasaṁbhāvanasya ca ॥

नृशंसतायास्तैक्ष्ण्यस्य धर्मविद्वेषणस्य च । अधर्मस्यातिवादस्य वृद्धातिक्रमणस्य च ॥

nr̥śaṁsatāyās taikṣṇyasya dharmavidveṣaṇasya ca । adharmasyātivādasya vr̥ddhātikramaṇasya ca ॥

दर्शनस्य च वक्रस्य कृत्स्नस्यापनयस्य च । द्रक्ष्यसि त्वं फलं तीव्रमचिरेण सुयोधन ॥

darśanasya ca vakrasya kr̥tsnasyāpanayasya ca । drakṣyasi tvaṁ phalaṁ tīvram acireṇa suyodhana ॥

वासुदेवद्वितीये हि मयि क्रुद्धे नराधिप । आशा ते जीविते मूढ राज्ये वा केन हेतुना ॥

vāsudevadvitīye hi mayi kruddhe narādhipa । āśā te jīvite mūḍha rājye vā kena hetunā ॥

शान्ते भीष्मे तथा द्रोणे सूतपुत्रे च पातिते । निराशो जीविते राज्ये पुत्रेषु च भविष्यसि ॥

śānte bhīṣme tathā droṇe sūtaputre ca pātite । nirāśo jīvite rājye putreṣu ca bhaviṣyasi ॥

भ्रातॄणां निधनं दृष्ट्वा पुत्राणां च सुयोधन । भीमसेनेन निहतो दुष्कृतानि स्मरिष्यसि ॥

bhrātr̥̄ṇāṁ nidhanaṁ dr̥ṣṭvā putrāṇāṁ ca suyodhana । bhīmasenena nihato duṣkr̥tāni smariṣyasi ॥

न द्वितीयां प्रतिज्ञां हि प्रतिज्ञास्यति केशवः । सत्यं ब्रवीम्यहं ह्येतत्सर्वं सत्यं भविष्यति ॥

na dvitīyāṁ pratijñāṁ hi pratijñāsyati keśavaḥ । satyaṁ bravīmy ahaṁ hy etat sarvaṁ satyaṁ bhaviṣyati ॥

इत्युक्तः कैतवो राजंस्तद्वाक्यमुपधार्य च । अनुज्ञातो निववृते पुनरेव यथागतम् ॥

ity uktaḥ kaitavo rājaṁs tad vākyam upadhārya ca । anujñāto nivavr̥te punar eva yathāgatam ॥

उपावृत्य तु पाण्डुभ्यः कैतव्यो धृतराष्ट्रजम् । गत्वा यथोक्तं तत्सर्वमुवाच कुरुसंसदि ॥

upāvr̥tya tu pāṇḍubhyaḥ kaitavyo dhr̥tarāṣṭrajam । gatvā yathoktaṁ tat sarvam uvāca kurusaṁsadi ॥

केशवार्जुनयोर्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः । दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चाभ्यभाषत ॥

keśavārjunayor vākyaṁ niśamya bharatarṣabhaḥ । duḥśāsanaṁ ca karṇaṁ ca śakuniṁ cābhyabhāṣata ॥

आज्ञापयत राज्ञश्च बलं मित्रबलं तथा । यथा प्रागुदयात्सर्वा युक्ता तिष्ठत्यनीकिनी ॥

ājñāpayata rājñaś ca balaṁ mitrabalaṁ tathā । yathā prāg udayāt sarvā yuktā tiṣṭhaty anīkinī ॥

ततः कर्णसमादिष्टा दूताः प्रत्वरिता रथैः । उष्ट्रवामीभिरप्यन्ये सदश्वैश्च महाजवैः ॥

tataḥ karṇasamādiṣṭā dūtāḥ pratvaritā rathaiḥ । uṣṭravāmībhir apy anye sadaśvaiś ca mahājavaiḥ ॥

तूर्णं परिययुः सेनां कृत्स्नां कर्णस्य शासनात् । आज्ञापयन्तो राज्ञस्तान्योगः प्रागुदयादिति ॥

tūrṇaṁ pariyayuḥ senāṁ kr̥tsnāṁ karṇasya śāsanāt । ājñāpayanto rājñas tān yogaḥ prāg udayād iti ॥