Adhyāya 16

बृहस्पतिरुवाच । त्वमग्ने सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् । त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत् ॥

br̥haspatir uvāca । tvam agne sarvadevānāṁ mukhaṁ tvam asi havyavāṭ । tvam antaḥ sarvabhūtānāṁ gūḍhaś carasi sākṣivat ॥

त्वामाहुरेकं कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः । त्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन ॥

tvām āhur ekaṁ kavayas tvām āhus trividhaṁ punaḥ । tvayā tyaktaṁ jagac cedaṁ sadyo naśyed dhutāśana ॥

कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् । गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ॥

kr̥tvā tubhyaṁ namo viprāḥ svakarmavijitāṁ gatim । gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm ॥

त्वमेवाग्ने हव्यवाहस्त्वमेव परमं हविः । यजन्ति सत्रैस्त्वामेव यज्ञैश्च परमाध्वरे ॥

tvam evāgne havyavāhas tvam eva paramaṁ haviḥ । yajanti satrais tvām eva yajñaiś ca paramādhvare ॥

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह; प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः । सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूति;स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥

sr̥ṣṭvā lokāṁs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ । sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā ॥

त्वामग्ने जलदानाहुर्विद्युतश्च त्वमेव हि । दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः ॥

tvām agne jaladān āhur vidyutaś ca tvam eva hi । dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ ॥

त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वमिदं जगत् । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु पावक ॥

tvayy āpo nihitāḥ sarvās tvayi sarvam idaṁ jagat । na te ’sty aviditaṁ kiṁ cit triṣu lokeṣu pāvaka ॥

स्वयोनिं भजते सर्वो विशस्वापोऽविशङ्कितः । अहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर्मन्त्रैः सनातनैः ॥

svayoniṁ bhajate sarvo viśasvāpo ’viśaṅkitaḥ । ahaṁ tvāṁ vardhayiṣyāmi brāhmair mantraiḥ sanātanaiḥ ॥

शल्य उवाच । एवं स्तुतो हव्यवाहो भगवान्कविरुत्तमः । बृहस्पतिमथोवाच प्रीतिमान्वाक्यमुत्तमम् । दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

śalya uvāca । evaṁ stuto havyavāho bhagavān kavir uttamaḥ । br̥haspatim athovāca prītimān vākyam uttamam । darśayiṣyāmi te śakraṁ satyam etad bravīmi te ॥

प्रविश्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाः । आजगाम सरस्तच्च गूढो यत्र शतक्रतुः ॥

praviśyāpas tato vahniḥ sasamudrāḥ sapalvalāḥ । ājagāma saras tac ca gūḍho yatra śatakratuḥ ॥

अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन्भरतर्षभ । अन्वपश्यत्स देवेन्द्रं बिसमध्यगतं स्थितम् ॥

atha tatrāpi padmāni vicinvan bharatarṣabha । anvapaśyat sa devendraṁ bisamadhyagataṁ sthitam ॥

आगत्य च ततस्तूर्णं तमाचष्ट बृहस्पतेः । अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम् ॥

āgatya ca tatas tūrṇaṁ tam ācaṣṭa br̥haspateḥ । aṇumātreṇa vapuṣā padmatantvāśritaṁ prabhum ॥

गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितोऽथ बृहस्पतिः । पुराणैः कर्मभिर्देवं तुष्टाव बलसूदनम् ॥

gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito ’tha br̥haspatiḥ । purāṇaiḥ karmabhir devaṁ tuṣṭāva balasūdanam ॥

महासुरो हतः शक्र नमुचिर्दारुणस्त्वया । शम्बरश्च बलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ ॥

mahāsuro hataḥ śakra namucir dāruṇas tvayā । śambaraś ca balaś caiva tathobhau ghoravikramau ॥

शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ्शत्रून्निषूदय । उत्तिष्ठ वज्रिन्संपश्य देवर्षींश्च समागतान् ॥

śatakrato vivardhasva sarvāñ śatrūn niṣūdaya । uttiṣṭha vajrin saṁpaśya devarṣīṁś ca samāgatān ॥

महेन्द्र दानवान्हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभो । अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजोपबृंहितम् । त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते ॥

mahendra dānavān hatvā lokās trātās tvayā vibho । apāṁ phenaṁ samāsādya viṣṇutejopabr̥ṁhitam । tvayā vr̥tro hataḥ pūrvaṁ devarāja jagatpate ॥

त्वं सर्वभूतेषु वरेण्य ईड्य;स्त्वया समं विद्यते नेह भूतम् । त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र; त्वं देवानां महिमानं चकर्थ ॥

tvaṁ sarvabhūteṣu vareṇya īḍyas; tvayā samaṁ vidyate neha bhūtam । tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra; tvaṁ devānāṁ mahimānaṁ cakartha ॥

पाहि देवान्सलोकांश्च महेन्द्र बलमाप्नुहि । एवं संस्तूयमानश्च सोऽवर्धत शनैः शनैः ॥

pāhi devān salokāṁś ca mahendra balam āpnuhi । evaṁ saṁstūyamānaś ca so ’vardhata śanaiḥ śanaiḥ ॥

स्वं चैव वपुरास्थाय बभूव स बलान्वितः । अब्रवीच्च गुरुं देवो बृहस्पतिमुपस्थितम् ॥

svaṁ caiva vapur āsthāya babhūva sa balānvitaḥ । abravīc ca guruṁ devo br̥haspatim upasthitam ॥

किं कार्यमवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरः । वृत्रश्च सुमहाकायो ग्रस्तुं लोकानियेष यः ॥

kiṁ kāryam avaśiṣṭaṁ vo hatas tvāṣṭro mahāsuraḥ । vr̥traś ca sumahākāyo grastuṁ lokān iyeṣa yaḥ ॥

बृहस्पतिरुवाच । मानुषो नहुषो राजा देवर्षिगणतेजसा । देवराज्यमनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम् ॥

br̥haspatir uvāca । mānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasā । devarājyam anuprāptaḥ sarvān no bādhate bhr̥śam ॥

इन्द्र उवाच । कथं नु नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम् । तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते ॥

indra uvāca । kathaṁ nu nahuṣo rājyaṁ devānāṁ prāpa durlabham । tapasā kena vā yuktaḥ kiṁvīryo vā br̥haspate ॥

बृहस्पतिरुवाच । देवा भीताः शक्रमकामयन्त; त्वया त्यक्तं महदैन्द्रं पदं तत् । तदा देवाः पितरोऽथर्षयश्च; गन्धर्वसंघाश्च समेत्य सर्वे ॥

br̥haspatir uvāca । devā bhītāḥ śakram akāmayanta; tvayā tyaktaṁ mahad aindraṁ padaṁ tat । tadā devāḥ pitaro ’tharṣayaś ca; gandharvasaṁghāś ca sametya sarve ॥

गत्वाब्रुवन्नहुषं शक्र तत्र; त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता । तानब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त; आप्यायध्वं तपसा तेजसा च ॥

gatvābruvan nahuṣaṁ śakra tatra; tvaṁ no rājā bhava bhuvanasya goptā । tān abravīn nahuṣo nāsmi śakta; āpyāyadhvaṁ tapasā tejasā ca ॥

एवमुक्तैर्वर्धितश्चापि देवै; राजाभवन्नहुषो घोरवीर्यः । त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं तपस्विनः; कृत्वा वाहान्याति लोकान्दुरात्मा ॥

evam uktair vardhitaś cāpi devai; rājābhavan nahuṣo ghoravīryaḥ । trailokye ca prāpya rājyaṁ tapasvinaḥ; kr̥tvā vāhān yāti lokān durātmā ॥

तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं; मा त्वं पश्येर्नहुषं वै कदाचित् । देवाश्च सर्वे नहुषं भयार्ता; न पश्यन्तो गूढरूपाश्चरन्ति ॥

tejoharaṁ dr̥ṣṭiviṣaṁ sughoraṁ; mā tvaṁ paśyer nahuṣaṁ vai kadā cit । devāś ca sarve nahuṣaṁ bhayārtā; na paśyanto gūḍharūpāś caranti ॥

शल्य उवाच । एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे; बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरः । वैवस्वतश्चैव यमः पुराणो; देवश्च सोमो वरुणश्चाजगाम ॥

śalya uvāca । evaṁ vadaty aṅgirasāṁ variṣṭhe; br̥haspatau lokapālaḥ kuberaḥ । vaivasvataś caiva yamaḥ purāṇo; devaś ca somo varuṇaś cājagāma ॥

ते वै समागम्य महेन्द्रमूचु;र्दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रः । दिष्ट्या च त्वां कुशलिनमक्षतं च; पश्यामो वै निहतारिं च शक्र ॥

te vai samāgamya mahendram ūcur; diṣṭyā tvāṣṭro nihataś caiva vr̥traḥ । diṣṭyā ca tvāṁ kuśalinam akṣataṁ ca; paśyāmo vai nihatāriṁ ca śakra ॥

स तान्यथावत्प्रतिभाष्य शक्रः; संचोदयन्नहुषस्यान्तरेण । राजा देवानां नहुषो घोररूप;स्तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः ॥

sa tān yathāvat pratibhāṣya śakraḥ; saṁcodayan nahuṣasyāntareṇa । rājā devānāṁ nahuṣo ghorarūpas; tatra sāhyaṁ dīyatāṁ me bhavadbhiḥ ॥

ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो; दृष्टीविषस्तस्य बिभीम देव । त्वं चेद्राजन्नहुषं पराजये;स्तद्वै वयं भागमर्हाम शक्र ॥

te cābruvan nahuṣo ghorarūpo; dr̥ṣṭīviṣas tasya bibhīma deva । tvaṁ ced rājan nahuṣaṁ parājayes; tad vai vayaṁ bhāgam arhāma śakra ॥

इन्द्रोऽब्रवीद्भवतु भवानपां पति;र्यमः कुबेरश्च महाभिषेकम् । संप्राप्नुवन्त्वद्य सहैव तेन; रिपुं जयामो नहुषं घोरदृष्टिम् ॥

indro ’bravīd bhavatu bhavān apāṁ patir; yamaḥ kuberaś ca mahābhiṣekam । saṁprāpnuvantv adya sahaiva tena; ripuṁ jayāmo nahuṣaṁ ghoradr̥ṣṭim ॥

ततः शक्रं ज्वलनोऽप्याह भागं; प्रयच्छ मह्यं तव साह्यं करिष्ये । तमाह शक्रो भविताग्ने तवापि; ऐन्द्राग्नो वै भाग एको महाक्रतौ ॥

tataḥ śakraṁ jvalano ’py āha bhāgaṁ; prayaccha mahyaṁ tava sāhyaṁ kariṣye । tam āha śakro bhavitāgne tavāpi; aindrāgno vai bhāga eko mahākratau ॥

एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनः । कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा ॥

evaṁ saṁcintya bhagavān mahendraḥ pākaśāsanaḥ । kuberaṁ sarvayakṣāṇāṁ dhanānāṁ ca prabhuṁ tathā ॥

वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्यपां तथा । आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तदा ॥

vaivasvataṁ pitr̥̄ṇāṁ ca varuṇaṁ cāpy apāṁ tathā । ādhipatyaṁ dadau śakraḥ satkr̥tya varadas tadā ॥