Adhyāya 158

संजय उवाच । सेनानिवेशं संप्राप्य कैतव्यः पाण्डवस्य ह । समागतः पाण्डवेयैर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

saṁjaya uvāca । senāniveśaṁ saṁprāpya kaitavyaḥ pāṇḍavasya ha । samāgataḥ pāṇḍaveyair yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

अभिज्ञो दूतवाक्यानां यथोक्तं ब्रुवतो मम । दुर्योधनसमादेशं श्रुत्वा न क्रोद्धुमर्हसि ॥

abhijño dūtavākyānāṁ yathoktaṁ bruvato mama । duryodhanasamādeśaṁ śrutvā na kroddhum arhasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । उलूक न भयं तेऽस्ति ब्रूहि त्वं विगतज्वरः । यन्मतं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ulūka na bhayaṁ te ’sti brūhi tvaṁ vigatajvaraḥ । yan mataṁ dhārtarāṣṭrasya lubdhasyādīrghadarśinaḥ ॥

संजय उवाच । ततो द्युतिमतां मध्ये पाण्डवानां महात्मनाम् । सृञ्जयानां च सर्वेषां कृष्णस्य च यशस्विनः ॥

saṁjaya uvāca । tato dyutimatāṁ madhye pāṇḍavānāṁ mahātmanām । sr̥ñjayānāṁ ca sarveṣāṁ kr̥ṣṇasya ca yaśasvinaḥ ॥

द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ । भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह ॥

drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṁnidhau । bhūmipānāṁ ca sarveṣāṁ madhye vākyaṁ jagāda ha ॥

इदं त्वामब्रवीद्राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः । शृण्वतां कुरुवीराणां तन्निबोध नराधिप ॥

idaṁ tvām abravīd rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ । śr̥ṇvatāṁ kuruvīrāṇāṁ tan nibodha narādhipa ॥

पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् । शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना ॥

parājito ’si dyūtena kr̥ṣṇā cānāyitā sabhām । śakyo ’marṣo manuṣyeṇa kartuṁ puruṣamāninā ॥

द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासिताः । संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषिताः ॥

dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyād vivāsitāḥ । saṁvatsaraṁ virāṭasya dāsyam āsthāya coṣitāḥ ॥

अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव । द्रौपद्याश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ॥

amarṣaṁ rājyaharaṇaṁ vanavāsaṁ ca pāṇḍava । draupadyāś ca parikleśaṁ saṁsmaran puruṣo bhava ॥

अशक्तेन च यच्छप्तं भीमसेनेन पाण्डव । दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते ॥

aśaktena ca yac chaptaṁ bhīmasenena pāṇḍava । duḥśāsanasya rudhiraṁ pīyatāṁ yadi śakyate ॥

लोहाभिहारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम् । समः पन्था भृता योधाः श्वो युध्यस्व सकेशवः ॥

lohābhihāro nirvr̥ttaḥ kurukṣetram akardamam । samaḥ panthā bhr̥tā yodhāḥ śvo yudhyasva sakeśavaḥ ॥

असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे । आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम् ॥

asamāgamya bhīṣmeṇa saṁyuge kiṁ vikatthase । ārurukṣur yathā mandaḥ parvataṁ gandhamādanam ॥

द्रोणं च युध्यतां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि । अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि ॥

droṇaṁ ca yudhyatāṁ śreṣṭhaṁ śacīpatisamaṁ yudhi । ajitvā saṁyuge pārtha rājyaṁ katham ihecchasi ॥

ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तरं द्वयोः । युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकधरमच्युतम् ॥

brāhme dhanuṣi cācāryaṁ vedayor antaraṁ dvayoḥ । yudhi dhuryam avikṣobhyam anīkadharam acyutam ॥

द्रोणं मोहाद्युधा पार्थ यज्जिगीषसि तन्मृषा । न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम् ॥

droṇaṁ mohād yudhā pārtha yaj jigīṣasi tan mr̥ṣā । na hi śuśruma vātena merum unmathitaṁ girim ॥

अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम् । युगं वा परिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम् ॥

anilo vā vahen meruṁ dyaur vāpi nipaten mahīm । yugaṁ vā parivarteta yady evaṁ syād yathāttha mām ॥

को ह्याभ्यां जीविताकाङ्क्षी प्राप्यास्त्रमरिमर्दनम् । गजो वाजी नरो वापि पुनः स्वस्ति गृहान्व्रजेत् ॥

ko hy ābhyāṁ jīvitākāṅkṣī prāpyāstram arimardanam । gajo vājī naro vāpi punaḥ svasti gr̥hān vrajet ॥

कथमाभ्यामभिध्यातः संसृष्टो दारुणेन वा । रणे जीवन्विमुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन् ॥

katham ābhyām abhidhyātaḥ saṁsr̥ṣṭo dāruṇena vā । raṇe jīvan vimucyeta padā bhūmim upaspr̥śan ॥

किं दर्दुरः कूपशयो यथेमां; न बुध्यसे राजचमूं समेताम् । दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां; गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम् ॥

kiṁ darduraḥ kūpaśayo yathemāṁ; na budhyase rājacamūṁ sametām । durādharṣāṁ devacamūprakāśāṁ; guptāṁ narendrais tridaśair iva dyām ॥

प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै;रुदीच्यकाम्बोजशकैः खशैश्च । शाल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेशै;र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः ॥

prācyaiḥ pratīcyair atha dākṣiṇātyair; udīcyakāmbojaśakaiḥ khaśaiś ca । śālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśair; mlecchaiḥ pulindair draviḍāndhrakāñcyaiḥ ॥

नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं; गाङ्गं यथा वेगमवारणीयम् । मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये; युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे ॥

nānājanaughaṁ yudhi saṁpravr̥ddhaṁ; gāṅgaṁ yathā vegam avāraṇīyam । māṁ ca sthitaṁ nāgabalasya madhye; yuyutsase manda kim alpabuddhe ॥

इत्येवमुक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । अभ्यावृत्य पुनर्जिष्णुमुलूकः प्रत्यभाषत ॥

ity evam uktvā rājānaṁ dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram । abhyāvr̥tya punar jiṣṇum ulūkaḥ pratyabhāṣata ॥

अकत्थमानो युध्यस्व कत्थसेऽर्जुन किं बहु । पर्यायात्सिद्धिरेतस्य नैतत्सिध्यति कत्थनात् ॥

akatthamāno yudhyasva katthase ’rjuna kiṁ bahu । paryāyāt siddhir etasya naitat sidhyati katthanāt ॥

यदीदं कत्थनात्सिध्येत्कर्म लोके धनंजय । सर्वे भवेयुः सिद्धार्था बहु कत्थेत दुर्गतः ॥

yadīdaṁ katthanāt sidhyet karma loke dhanaṁjaya । sarve bhaveyuḥ siddhārthā bahu kattheta durgataḥ ॥

जानामि ते वासुदेवं सहायं; जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् । जानाम्येतत्त्वादृशो नास्ति योद्धा; राज्यं च ते जानमानो हरामि ॥

jānāmi te vāsudevaṁ sahāyaṁ; jānāmi te gāṇḍivaṁ tālamātram । jānāmy etat tvādr̥śo nāsti yoddhā; rājyaṁ ca te jānamāno harāmi ॥

न तु पर्यायधर्मेण सिद्धिं प्राप्नोति भूयसीम् । मनसैव हि भूतानि धाता प्रकुरुते वशे ॥

na tu paryāyadharmeṇa siddhiṁ prāpnoti bhūyasīm । manasaiva hi bhūtāni dhātā prakurute vaśe ॥

त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव । भूयश्चैव प्रशासिष्ये निहत्य त्वां सबान्धवम् ॥

trayodaśa samā bhuktaṁ rājyaṁ vilapatas tava । bhūyaś caiva praśāsiṣye nihatya tvāṁ sabāndhavam ॥

क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणे जितः । क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फल्गुन ॥

kva tadā gāṇḍivaṁ te ’bhūd yat tvaṁ dāsapaṇe jitaḥ । kva tadā bhīmasenasya balam āsīc ca phalguna ॥

सगदाद्भीमसेनाच्च पार्थाच्चैव सगाण्डिवात् । न वै मोक्षस्तदा वोऽभूद्विना कृष्णामनिन्दिताम् ॥

sagadād bhīmasenāc ca pārthāc caiva sagāṇḍivāt । na vai mokṣas tadā vo ’bhūd vinā kr̥ṣṇām aninditām ॥

सा वो दास्यं समापन्नान्मोक्षयामास भामिनी । अमानुष्यसमायुक्तान्दास्यकर्मण्यवस्थितान् ॥

sā vo dāsyaṁ samāpannān mokṣayām āsa bhāminī । amānuṣyasamāyuktān dāsyakarmaṇy avasthitān ॥

अवोचं यत्षण्ढतिलानहं वस्तथ्यमेव तत् । धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा ॥

avocaṁ yat ṣaṇḍhatilān ahaṁ vas tathyam eva tat । dhr̥tā hi veṇī pārthena virāṭanagare tadā ॥

सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे । भीमसेनेन कौन्तेय यच्च तन्मम पौरुषम् ॥

sūdakarmaṇi ca śrāntaṁ virāṭasya mahānase । bhīmasenena kaunteya yac ca tan mama pauruṣam ॥

एवमेव सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः । श्रेण्यां कक्ष्यां च वेण्यां च संयुगे यः पलायते ॥

evam eva sadā daṇḍaṁ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ । śreṇyāṁ kakṣyāṁ ca veṇyāṁ ca saṁyuge yaḥ palāyate ॥

न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फल्गुन । राज्यं प्रतिप्रदास्यामि युध्यस्व सहकेशवः ॥

na bhayād vāsudevasya na cāpi tava phalguna । rājyaṁ pratipradāsyāmi yudhyasva sahakeśavaḥ ॥

न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वा विभीषणी । आत्तशस्त्रस्य मे युद्धे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ॥

na māyā hīndrajālaṁ vā kuhakā vā vibhīṣaṇī । āttaśastrasya me yuddhe vahanti pratigarjanāḥ ॥

वासुदेवसहस्रं वा फल्गुनानां शतानि वा । आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दश ॥

vāsudevasahasraṁ vā phalgunānāṁ śatāni vā । āsādya mām amogheṣuṁ draviṣyanti diśo daśa ॥

संयुगं गच्छ भीष्मेण भिन्धि त्वं शिरसा गिरिम् । प्रतरेमं महागाधं बाहुभ्यां पुरुषोदधिम् ॥

saṁyugaṁ gaccha bhīṣmeṇa bhindhi tvaṁ śirasā girim । prataremaṁ mahāgādhaṁ bāhubhyāṁ puruṣodadhim ॥

शारद्वतमहीमानं विविंशतिझषाकुलम् । बृहद्बलसमुच्चालं सौमदत्तितिमिंगिलम् ॥

śāradvatamahīmānaṁ viviṁśatijhaṣākulam । br̥hadbalasamuccālaṁ saumadattitimiṁgilam ॥

दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं; सुषेणचित्रायुधनागनक्रम् । जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं; दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम् ॥

duḥśāsanaughaṁ śalaśalyamatsyaṁ; suṣeṇacitrāyudhanāganakram । jayadrathādriṁ purumitragādhaṁ; durmarṣaṇodaṁ śakuniprapātam ॥

शस्त्रौघमक्षय्यमतिप्रवृद्धं; यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः । भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव;स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति ॥

śastraugham akṣayyam atipravr̥ddhaṁ; yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ । bhaviṣyasi tvaṁ hatasarvabāndhavas; tadā manas te paritāpam eṣyati ॥

तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे;र्निवर्ततां पार्थ महीप्रशासनात् । राज्यं प्रशास्तुं हि सुदुर्लभं त्वया; बुभूषता स्वर्ग इवातपस्विना ॥

tadā manas te tridivād ivāśucer; nivartatāṁ pārtha mahīpraśāsanāt । rājyaṁ praśāstuṁ hi sudurlabhaṁ tvayā; bubhūṣatā svarga ivātapasvinā ॥