Adhyāya 155

वैशंपायन उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु भीष्मकस्य महात्मनः । हिरण्यलोम्नो नृपतेः साक्षादिन्द्रसखस्य वै ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etasminn eva kāle tu bhīṣmakasya mahātmanaḥ । hiraṇyalomno nr̥pateḥ sākṣād indrasakhasya vai ॥

आहृतीनामधिपतेर्भोजस्यातियशस्विनः । दाक्षिणात्यपतेः पुत्रो दिक्षु रुक्मीति विश्रुतः ॥

āhr̥tīnām adhipater bhojasyātiyaśasvinaḥ । dākṣiṇātyapateḥ putro dikṣu rukmīti viśrutaḥ ॥

यः किंपुरुषसिंहस्य गन्धमादनवासिनः । शिष्यः कृत्स्नं धनुर्वेदं चतुष्पादमवाप्तवान् ॥

yaḥ kiṁpuruṣasiṁhasya gandhamādanavāsinaḥ । śiṣyaḥ kr̥tsnaṁ dhanurvedaṁ catuṣpādam avāptavān ॥

यो माहेन्द्रं धनुर्लेभे तुल्यं गाण्डीवतेजसा । शार्ङ्गेण च महाबाहुः संमितं दिव्यमक्षयम् ॥

yo māhendraṁ dhanur lebhe tulyaṁ gāṇḍīvatejasā । śārṅgeṇa ca mahābāhuḥ saṁmitaṁ divyam akṣayam ॥

त्रीण्येवैतानि दिव्यानि धनूंषि दिविचारिणाम् । वारुणं गाण्डिवं तत्र माहेन्द्रं विजयं धनुः ॥

trīṇy evaitāni divyāni dhanūṁṣi divicāriṇām । vāruṇaṁ gāṇḍivaṁ tatra māhendraṁ vijayaṁ dhanuḥ ॥

शार्ङ्गं तु वैष्णवं प्राहुर्दिव्यं तेजोमयं धनुः । धारयामास यत्कृष्णः परसेनाभयावहम् ॥

śārṅgaṁ tu vaiṣṇavaṁ prāhur divyaṁ tejomayaṁ dhanuḥ । dhārayām āsa yat kr̥ṣṇaḥ parasenābhayāvaham ॥

गाण्डीवं पावकाल्लेभे खाण्डवे पाकशासनिः । द्रुमाद्रुक्मी महातेजा विजयं प्रत्यपद्यत ॥

gāṇḍīvaṁ pāvakāl lebhe khāṇḍave pākaśāsaniḥ । drumād rukmī mahātejā vijayaṁ pratyapadyata ॥

संछिद्य मौरवान्पाशान्निहत्य मुरमोजसा । निर्जित्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले ॥

saṁchidya mauravān pāśān nihatya muram ojasā । nirjitya narakaṁ bhaumam āhr̥tya maṇikuṇḍale ॥

षोडश स्त्रीसहस्राणि रत्नानि विविधानि च । प्रतिपेदे हृषीकेशः शार्ङ्गं च धनुरुत्तमम् ॥

ṣoḍaśa strīsahasrāṇi ratnāni vividhāni ca । pratipede hr̥ṣīkeśaḥ śārṅgaṁ ca dhanur uttamam ॥

रुक्मी तु विजयं लब्ध्वा धनुर्मेघसमस्वनम् । विभीषयन्निव जगत्पाण्डवानभ्यवर्तत ॥

rukmī tu vijayaṁ labdhvā dhanur meghasamasvanam । vibhīṣayann iva jagat pāṇḍavān abhyavartata ॥

नामृष्यत पुरा योऽसौ स्वबाहुबलदर्पितः । रुक्मिण्या हरणं वीरो वासुदेवेन धीमता ॥

nāmr̥ṣyata purā yo ’sau svabāhubaladarpitaḥ । rukmiṇyā haraṇaṁ vīro vāsudevena dhīmatā ॥

कृत्वा प्रतिज्ञां नाहत्वा निवर्तिष्यामि केशवम् । ततोऽन्वधावद्वार्ष्णेयं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥

kr̥tvā pratijñāṁ nāhatvā nivartiṣyāmi keśavam । tato ’nvadhāvad vārṣṇeyaṁ sarvaśastrabhr̥tāṁ varam ॥

सेनया चतुरङ्गिण्या महत्या दूरपातया । विचित्रायुधवर्मिण्या गङ्गयेव प्रवृद्धया ॥

senayā caturaṅgiṇyā mahatyā dūrapātayā । vicitrāyudhavarmiṇyā gaṅgayeva pravr̥ddhayā ॥

स समासाद्य वार्ष्णेयं योगानामीश्वरं प्रभुम् । व्यंसितो व्रीडितो राजन्नाजगाम स कुण्डिनम् ॥

sa samāsādya vārṣṇeyaṁ yogānām īśvaraṁ prabhum । vyaṁsito vrīḍito rājann ājagāma sa kuṇḍinam ॥

यत्रैव कृष्णेन रणे निर्जितः परवीरहा । तत्र भोजकटं नाम चक्रे नगरमुत्तमम् ॥

yatraiva kr̥ṣṇena raṇe nirjitaḥ paravīrahā । tatra bhojakaṭaṁ nāma cakre nagaram uttamam ॥

सैन्येन महता तेन प्रभूतगजवाजिना । पुरं तद्भुवि विख्यातं नाम्ना भोजकटं नृप ॥

sainyena mahatā tena prabhūtagajavājinā । puraṁ tad bhuvi vikhyātaṁ nāmnā bhojakaṭaṁ nr̥pa ॥

स भोजराजः सैन्येन महता परिवारितः । अक्षौहिण्या महावीर्यः पाण्डवान्समुपागमत् ॥

sa bhojarājaḥ sainyena mahatā parivāritaḥ । akṣauhiṇyā mahāvīryaḥ pāṇḍavān samupāgamat ॥

ततः स कवची खड्गी शरी धन्वी तली रथी । ध्वजेनादित्यवर्णेन प्रविवेश महाचमूम् ॥

tataḥ sa kavacī khaḍgī śarī dhanvī talī rathī । dhvajenādityavarṇena praviveśa mahācamūm ॥

विदितः पाण्डवेयानां वासुदेवप्रियेप्सया । युधिष्ठिरस्तु तं राजा प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत् ॥

viditaḥ pāṇḍaveyānāṁ vāsudevapriyepsayā । yudhiṣṭhiras tu taṁ rājā pratyudgamyābhyapūjayat ॥

स पूजितः पाण्डुसुतैर्यथान्यायं सुसत्कृतः । प्रतिपूज्य च तान्सर्वान्विश्रान्तः सहसैनिकः । उवाच मध्ये वीराणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥

sa pūjitaḥ pāṇḍusutair yathānyāyaṁ susatkr̥taḥ । pratipūjya ca tān sarvān viśrāntaḥ sahasainikaḥ । uvāca madhye vīrāṇāṁ kuntīputraṁ dhanaṁjayam ॥

सहायोऽस्मि स्थितो युद्धे यदि भीतोऽसि पाण्डव । करिष्यामि रणे साह्यमसह्यं तव शत्रुभिः ॥

sahāyo ’smi sthito yuddhe yadi bhīto ’si pāṇḍava । kariṣyāmi raṇe sāhyam asahyaṁ tava śatrubhiḥ ॥

न हि मे विक्रमे तुल्यः पुमानस्तीह कश्चन । निहत्य समरे शत्रूंस्तव दास्यामि फल्गुन ॥

na hi me vikrame tulyaḥ pumān astīha kaś cana । nihatya samare śatrūṁs tava dāsyāmi phalguna ॥

इत्युक्तो धर्मराजस्य केशवस्य च संनिधौ । शृण्वतां पार्थिवेन्द्राणामन्येषां चैव सर्वशः ॥

ity ukto dharmarājasya keśavasya ca saṁnidhau । śr̥ṇvatāṁ pārthivendrāṇām anyeṣāṁ caiva sarvaśaḥ ॥

वासुदेवमभिप्रेक्ष्य धर्मराजं च पाण्डवम् । उवाच धीमान्कौन्तेयः प्रहस्य सखिपूर्वकम् ॥

vāsudevam abhiprekṣya dharmarājaṁ ca pāṇḍavam । uvāca dhīmān kaunteyaḥ prahasya sakhipūrvakam ॥

युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वैः सुमहाबलैः । सहायो घोषयात्रायां कस्तदासीत्सखा मम ॥

yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ । sahāyo ghoṣayātrāyāṁ kas tadāsīt sakhā mama ॥

तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसंकुले । खाण्डवे युध्यमानस्य कः सहायस्तदाभवत् ॥

tathā pratibhaye tasmin devadānavasaṁkule । khāṇḍave yudhyamānasya kaḥ sahāyas tadābhavat ॥

निवातकवचैर्युद्धे कालकेयैश्च दानवैः । तत्र मे युध्यमानस्य कः सहायस्तदाभवत् ॥

nivātakavacair yuddhe kālakeyaiś ca dānavaiḥ । tatra me yudhyamānasya kaḥ sahāyas tadābhavat ॥

तथा विराटनगरे कुरुभिः सह संगरे । युध्यतो बहुभिस्तात कः सहायोऽभवन्मम ॥

tathā virāṭanagare kurubhiḥ saha saṁgare । yudhyato bahubhis tāta kaḥ sahāyo ’bhavan mama ॥

उपजीव्य रणे रुद्रं शक्रं वैश्रवणं यमम् । वरुणं पावकं चैव कृपं द्रोणं च माधवम् ॥

upajīvya raṇe rudraṁ śakraṁ vaiśravaṇaṁ yamam । varuṇaṁ pāvakaṁ caiva kr̥paṁ droṇaṁ ca mādhavam ॥

धारयन्गाण्डिवं दिव्यं धनुस्तेजोमयं दृढम् । अक्षय्यशरसंयुक्तो दिव्यास्त्रपरिबृंहितः ॥

dhārayan gāṇḍivaṁ divyaṁ dhanus tejomayaṁ dr̥ḍham । akṣayyaśarasaṁyukto divyāstraparibr̥ṁhitaḥ ॥

कौरवाणां कुले जातः पाण्डोः पुत्रो विशेषतः । द्रोणं व्यपदिशञ्शिष्यो वासुदेवसहायवान् ॥

kauravāṇāṁ kule jātaḥ pāṇḍoḥ putro viśeṣataḥ । droṇaṁ vyapadiśañ śiṣyo vāsudevasahāyavān ॥

कथमस्मद्विधो ब्रूयाद्भीतोऽस्मीत्ययशस्करम् । वचनं नरशार्दूल वज्रायुधमपि स्वयम् ॥

katham asmadvidho brūyād bhīto ’smīty ayaśaskaram । vacanaṁ naraśārdūla vajrāyudham api svayam ॥

नास्मि भीतो महाबाहो सहायार्थश्च नास्ति मे । यथाकामं यथायोगं गच्छ वान्यत्र तिष्ठ वा ॥

nāsmi bhīto mahābāho sahāyārthaś ca nāsti me । yathākāmaṁ yathāyogaṁ gaccha vānyatra tiṣṭha vā ॥

विनिवर्त्य ततो रुक्मी सेनां सागरसंनिभाम् । दुर्योधनमुपागच्छत्तथैव भरतर्षभ ॥

vinivartya tato rukmī senāṁ sāgarasaṁnibhām । duryodhanam upāgacchat tathaiva bharatarṣabha ॥

तथैव चाभिगम्यैनमुवाच स नराधिपः । प्रत्याख्यातश्च तेनापि स तदा शूरमानिना ॥

tathaiva cābhigamyainam uvāca sa narādhipaḥ । pratyākhyātaś ca tenāpi sa tadā śūramāninā ॥

द्वावेव तु महाराज तस्माद्युद्धाद्व्यपेयतुः । रौहिणेयश्च वार्ष्णेयो रुक्मी च वसुधाधिपः ॥

dvāv eva tu mahārāja tasmād yuddhād vyapeyatuḥ । rauhiṇeyaś ca vārṣṇeyo rukmī ca vasudhādhipaḥ ॥

गते रामे तीर्थयात्रां भीष्मकस्य सुते तथा । उपाविशन्पाण्डवेया मन्त्राय पुनरेव हि ॥

gate rāme tīrthayātrāṁ bhīṣmakasya sute tathā । upāviśan pāṇḍaveyā mantrāya punar eva hi ॥

समितिर्धर्मराजस्य सा पार्थिवसमाकुला । शुशुभे तारकाचित्रा द्यौश्चन्द्रेणेव भारत ॥

samitir dharmarājasya sā pārthivasamākulā । śuśubhe tārakācitrā dyauś candreṇeva bhārata ॥