Adhyāya 154

जनमेजय उवाच । आपगेयं महात्मानं भीष्मं शस्त्रभृतां वरम् । पितामहं भारतानां ध्वजं सर्वमहीक्षिताम् ॥

janamejaya uvāca । āpageyaṁ mahātmānaṁ bhīṣmaṁ śastrabhr̥tāṁ varam । pitāmahaṁ bhāratānāṁ dhvajaṁ sarvamahīkṣitām ॥

बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया पृथिवीसमम् । समुद्रमिव गाम्भीर्ये हिमवन्तमिव स्थिरम् ॥

br̥haspatisamaṁ buddhyā kṣamayā pr̥thivīsamam । samudram iva gāmbhīrye himavantam iva sthiram ॥

प्रजापतिमिवौदार्ये तेजसा भास्करोपमम् । महेन्द्रमिव शत्रूणां ध्वंसनं शरवृष्टिभिः ॥

prajāpatim ivaudārye tejasā bhāskaropamam । mahendram iva śatrūṇāṁ dhvaṁsanaṁ śaravr̥ṣṭibhiḥ ॥

रणयज्ञे प्रतिभये स्वाभीले लोमहर्षणे । दीक्षितं चिररात्राय श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ॥

raṇayajñe pratibhaye svābhīle lomaharṣaṇe । dīkṣitaṁ cirarātrāya śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

किमब्रवीन्महाबाहुः सर्वधर्मविशारदः । भीमसेनार्जुनौ वापि कृष्णो वा प्रत्यपद्यत ॥

kim abravīn mahābāhuḥ sarvadharmaviśāradaḥ । bhīmasenārjunau vāpi kr̥ṣṇo vā pratyapadyata ॥

वैशंपायन उवाच । आपद्धर्मार्थकुशलो महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः । सर्वान्भ्रातॄन्समानीय वासुदेवं च सात्वतम् । उवाच वदतां श्रेष्ठः सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । āpaddharmārthakuśalo mahābuddhir yudhiṣṭhiraḥ । sarvān bhrātr̥̄n samānīya vāsudevaṁ ca sātvatam । uvāca vadatāṁ śreṣṭhaḥ sāntvapūrvam idaṁ vacaḥ ॥

पर्याक्रामत सैन्यानि यत्तास्तिष्ठत दंशिताः । पितामहेन वो युद्धं पूर्वमेव भविष्यति । तस्मात्सप्तसु सेनासु प्रणेतॄन्मम पश्यत ॥

paryākrāmata sainyāni yattās tiṣṭhata daṁśitāḥ । pitāmahena vo yuddhaṁ pūrvam eva bhaviṣyati । tasmāt saptasu senāsu praṇetr̥̄n mama paśyata ॥

वासुदेव उवाच । यथार्हति भवान्वक्तुमस्मिन्काल उपस्थिते । तथेदमर्थवद्वाक्यमुक्तं ते भरतर्षभ ॥

vāsudeva uvāca । yathārhati bhavān vaktum asmin kāla upasthite । tathedam arthavad vākyam uktaṁ te bharatarṣabha ॥

रोचते मे महाबाहो क्रियतां यदनन्तरम् । नायकास्तव सेनायामभिषिच्यन्तु सप्त वै ॥

rocate me mahābāho kriyatāṁ yad anantaram । nāyakās tava senāyām abhiṣicyantu sapta vai ॥

वैशंपायन उवाच । ततो द्रुपदमानाय्य विराटं शिनिपुंगवम् । धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं धृष्टकेतुं च पार्थिवम् । शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं सहदेवं च मागधम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato drupadam ānāyya virāṭaṁ śinipuṁgavam । dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pāñcālyaṁ dhr̥ṣṭaketuṁ ca pārthivam । śikhaṇḍinaṁ ca pāñcālyaṁ sahadevaṁ ca māgadham ॥

एतान्सप्त महेष्वासान्वीरान्युद्धाभिनन्दिनः । सेनाप्रणेतॄन्विधिवदभ्यषिञ्चद्युधिष्ठिरः ॥

etān sapta maheṣvāsān vīrān yuddhābhinandinaḥ । senāpraṇetr̥̄n vidhivad abhyaṣiñcad yudhiṣṭhiraḥ ॥

सर्वसेनापतिं चात्र धृष्टद्युम्नमुपादिशत् । द्रोणान्तहेतोरुत्पन्नो य इद्धाज्जातवेदसः ॥

sarvasenāpatiṁ cātra dhr̥ṣṭadyumnam upādiśat । droṇāntahetor utpanno ya iddhāj jātavedasaḥ ॥

सर्वेषामेव तेषां तु समस्तानां महात्मनाम् । सेनापतिपतिं चक्रे गुडाकेशं धनंजयम् ॥

sarveṣām eva teṣāṁ tu samastānāṁ mahātmanām । senāpatipatiṁ cakre guḍākeśaṁ dhanaṁjayam ॥

अर्जुनस्यापि नेता च संयन्ता चैव वाजिनाम् । संकर्षणानुजः श्रीमान्महाबुद्धिर्जनार्दनः ॥

arjunasyāpi netā ca saṁyantā caiva vājinām । saṁkarṣaṇānujaḥ śrīmān mahābuddhir janārdanaḥ ॥

तद्दृष्ट्वोपस्थितं युद्धं समासन्नं महात्ययम् । प्राविशद्भवनं राज्ञः पाण्डवस्य हलायुधः ॥

tad dr̥ṣṭvopasthitaṁ yuddhaṁ samāsannaṁ mahātyayam । prāviśad bhavanaṁ rājñaḥ pāṇḍavasya halāyudhaḥ ॥

सहाक्रूरप्रभृतिभिर्गदसाम्बोल्मुकादिभिः । रौक्मिणेयाहुकसुतैश्चारुदेष्णपुरोगमैः ॥

sahākrūraprabhr̥tibhir gadasāmbolmukādibhiḥ । raukmiṇeyāhukasutaiś cārudeṣṇapurogamaiḥ ॥

वृष्णिमुख्यैरभिगतैर्व्याघ्रैरिव बलोत्कटैः । अभिगुप्तो महाबाहुर्मरुद्भिरिव वासवः ॥

vr̥ṣṇimukhyair abhigatair vyāghrair iva balotkaṭaiḥ । abhigupto mahābāhur marudbhir iva vāsavaḥ ॥

नीलकौशेयवसनः कैलासशिखरोपमः । सिंहखेलगतिः श्रीमान्मदरक्तान्तलोचनः ॥

nīlakauśeyavasanaḥ kailāsaśikharopamaḥ । siṁhakhelagatiḥ śrīmān madaraktāntalocanaḥ ॥

तं दृष्ट्वा धर्मराजश्च केशवश्च महाद्युतिः । उदतिष्ठत्तदा पार्थो भीमकर्मा वृकोदरः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā dharmarājaś ca keśavaś ca mahādyutiḥ । udatiṣṭhat tadā pārtho bhīmakarmā vr̥kodaraḥ ॥

गाण्डीवधन्वा ये चान्ये राजानस्तत्र केचन । पूजयां चक्रुरभ्येत्य ते स्म सर्वे हलायुधम् ॥

gāṇḍīvadhanvā ye cānye rājānas tatra ke cana । pūjayāṁ cakrur abhyetya te sma sarve halāyudham ॥

ततस्तं पाण्डवो राजा करे पस्पर्श पाणिना । वासुदेवपुरोगास्तु सर्व एवाभ्यवादयन् ॥

tatas taṁ pāṇḍavo rājā kare pasparśa pāṇinā । vāsudevapurogās tu sarva evābhyavādayan ॥

विराटद्रुपदौ वृद्धावभिवाद्य हलायुधः । युधिष्ठिरेण सहित उपाविशदरिंदमः ॥

virāṭadrupadau vr̥ddhāv abhivādya halāyudhaḥ । yudhiṣṭhireṇa sahita upāviśad ariṁdamaḥ ॥

ततस्तेषूपविष्टेषु पार्थिवेषु समन्ततः । वासुदेवमभिप्रेक्ष्य रौहिणेयोऽभ्यभाषत ॥

tatas teṣūpaviṣṭeṣu pārthiveṣu samantataḥ । vāsudevam abhiprekṣya rauhiṇeyo ’bhyabhāṣata ॥

भवितायं महारौद्रो दारुणः पुरुषक्षयः । दिष्टमेतद्ध्रुवं मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम् ॥

bhavitāyaṁ mahāraudro dāruṇaḥ puruṣakṣayaḥ । diṣṭam etad dhruvaṁ manye na śakyam ativartitum ॥

अस्माद्युद्धात्समुत्तीर्णानपि वः ससुहृज्जनान् । अरोगानक्षतैर्देहैः पश्येयमिति मे मतिः ॥

asmād yuddhāt samuttīrṇān api vaḥ sasuhr̥jjanān । arogān akṣatair dehaiḥ paśyeyam iti me matiḥ ॥

समेतं पार्थिवं क्षत्रं कालपक्वमसंशयम् । विमर्दः सुमहान्भावी मांसशोणितकर्दमः ॥

sametaṁ pārthivaṁ kṣatraṁ kālapakvam asaṁśayam । vimardaḥ sumahān bhāvī māṁsaśoṇitakardamaḥ ॥

उक्तो मया वासुदेवः पुनः पुनरुपह्वरे । संबन्धिषु समां वृत्तिं वर्तस्व मधुसूदन ॥

ukto mayā vāsudevaḥ punaḥ punar upahvare । saṁbandhiṣu samāṁ vr̥ttiṁ vartasva madhusūdana ॥

पाण्डवा हि यथास्माकं तथा दुर्योधनो नृपः । तस्यापि क्रियतां युक्त्या सपर्येति पुनः पुनः ॥

pāṇḍavā hi yathāsmākaṁ tathā duryodhano nr̥paḥ । tasyāpi kriyatāṁ yuktyā saparyeti punaḥ punaḥ ॥

तच्च मे नाकरोद्वाक्यं त्वदर्थे मधुसूदनः । निविष्टः सर्वभावेन धनंजयमवेक्ष्य च ॥

tac ca me nākarod vākyaṁ tvadarthe madhusūdanaḥ । niviṣṭaḥ sarvabhāvena dhanaṁjayam avekṣya ca ॥

ध्रुवो जयः पाण्डवानामिति मे निश्चिता मतिः । तथा ह्यभिनिवेशोऽयं वासुदेवस्य भारत ॥

dhruvo jayaḥ pāṇḍavānām iti me niścitā matiḥ । tathā hy abhiniveśo ’yaṁ vāsudevasya bhārata ॥

न चाहमुत्सहे कृष्णमृते लोकमुदीक्षितुम् । ततोऽहमनुवर्तामि केशवस्य चिकीर्षितम् ॥

na cāham utsahe kr̥ṣṇam r̥te lokam udīkṣitum । tato ’ham anuvartāmi keśavasya cikīrṣitam ॥

उभौ शिष्यौ हि मे वीरौ गदायुद्धविशारदौ । तुल्यस्नेहोऽस्म्यतो भीमे तथा दुर्योधने नृपे ॥

ubhau śiṣyau hi me vīrau gadāyuddhaviśāradau । tulyasneho ’smy ato bhīme tathā duryodhane nr̥pe ॥

तस्माद्यास्यामि तीर्थानि सरस्वत्या निषेवितुम् । न हि शक्ष्यामि कौरव्यान्नश्यमानानुपेक्षितुम् ॥

tasmād yāsyāmi tīrthāni sarasvatyā niṣevitum । na hi śakṣyāmi kauravyān naśyamānān upekṣitum ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुरनुज्ञातश्च पाण्डवैः । तीर्थयात्रां ययौ रामो निवर्त्य मधुसूदनम् ॥

evam uktvā mahābāhur anujñātaś ca pāṇḍavaiḥ । tīrthayātrāṁ yayau rāmo nivartya madhusūdanam ॥