Adhyāya 153

वैशंपायन उवाच । ततः शांतनवं भीष्मं प्राञ्जलिर्धृतराष्ट्रजः । सह सर्वैर्महीपालैरिदं वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ śāṁtanavaṁ bhīṣmaṁ prāñjalir dhr̥tarāṣṭrajaḥ । saha sarvair mahīpālair idaṁ vacanam abravīt ॥

ऋते सेनाप्रणेतारं पृतना सुमहत्यपि । दीर्यते युद्धमासाद्य पिपीलिकपुटं यथा ॥

r̥te senāpraṇetāraṁ pr̥tanā sumahaty api । dīryate yuddham āsādya pipīlikapuṭaṁ yathā ॥

न हि जातु द्वयोर्बुद्धिः समा भवति कर्हिचित् । शौर्यं च नाम नेतॄणां स्पर्धते च परस्परम् ॥

na hi jātu dvayor buddhiḥ samā bhavati karhi cit । śauryaṁ ca nāma netr̥̄ṇāṁ spardhate ca parasparam ॥

श्रूयते च महाप्राज्ञ हैहयानमितौजसः । अभ्ययुर्ब्राह्मणाः सर्वे समुच्छ्रितकुशध्वजाः ॥

śrūyate ca mahāprājña haihayān amitaujasaḥ । abhyayur brāhmaṇāḥ sarve samucchritakuśadhvajāḥ ॥

तानन्वयुस्तदा वैश्याः शूद्राश्चैव पितामह । एकतस्तु त्रयो वर्णा एकतः क्षत्रियर्षभाः ॥

tān anvayus tadā vaiśyāḥ śūdrāś caiva pitāmaha । ekatas tu trayo varṇā ekataḥ kṣatriyarṣabhāḥ ॥

ते स्म युद्धेष्वभज्यन्त त्रयो वर्णाः पुनः पुनः । क्षत्रियास्तु जयन्त्येव बहुलं चैकतो बलम् ॥

te sma yuddheṣv abhajyanta trayo varṇāḥ punaḥ punaḥ । kṣatriyās tu jayanty eva bahulaṁ caikato balam ॥

ततस्ते क्षत्रियानेव पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः । तेभ्यः शशंसुर्धर्मज्ञा याथातथ्यं पितामह ॥

tatas te kṣatriyān eva papracchur dvijasattamāḥ । tebhyaḥ śaśaṁsur dharmajñā yāthātathyaṁ pitāmaha ॥

वयमेकस्य शृणुमो महाबुद्धिमतो रणे । भवन्तस्तु पृथक्सर्वे स्वबुद्धिवशवर्तिनः ॥

vayam ekasya śr̥ṇumo mahābuddhimato raṇe । bhavantas tu pr̥thak sarve svabuddhivaśavartinaḥ ॥

ततस्ते ब्राह्मणाश्चक्रुरेकं सेनापतिं द्विजम् । नयेषु कुशलं शूरमजयन्क्षत्रियांस्ततः ॥

tatas te brāhmaṇāś cakrur ekaṁ senāpatiṁ dvijam । nayeṣu kuśalaṁ śūram ajayan kṣatriyāṁs tataḥ ॥

एवं ये कुशलं शूरं हिते स्थितमकल्मषम् । सेनापतिं प्रकुर्वन्ति ते जयन्ति रणे रिपून् ॥

evaṁ ye kuśalaṁ śūraṁ hite sthitam akalmaṣam । senāpatiṁ prakurvanti te jayanti raṇe ripūn ॥

भवानुशनसा तुल्यो हितैषी च सदा मम । असंहार्यः स्थितो धर्मे स नः सेनापतिर्भव ॥

bhavān uśanasā tulyo hitaiṣī ca sadā mama । asaṁhāryaḥ sthito dharme sa naḥ senāpatir bhava ॥

रश्मीवतामिवादित्यो वीरुधामिव चन्द्रमाः । कुबेर इव यक्षाणां मरुतामिव वासवः ॥

raśmīvatām ivādityo vīrudhām iva candramāḥ । kubera iva yakṣāṇāṁ marutām iva vāsavaḥ ॥

पर्वतानां यथा मेरुः सुपर्णः पततामिव । कुमार इव भूतानां वसूनामिव हव्यवाट् ॥

parvatānāṁ yathā meruḥ suparṇaḥ patatām iva । kumāra iva bhūtānāṁ vasūnām iva havyavāṭ ॥

भवता हि वयं गुप्ताः शक्रेणेव दिवौकसः । अनाधृष्या भविष्यामस्त्रिदशानामपि ध्रुवम् ॥

bhavatā hi vayaṁ guptāḥ śakreṇeva divaukasaḥ । anādhr̥ṣyā bhaviṣyāmas tridaśānām api dhruvam ॥

प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकिः । वयं त्वामनुयास्यामः सौरभेया इवर्षभम् ॥

prayātu no bhavān agre devānām iva pāvakiḥ । vayaṁ tvām anuyāsyāmaḥ saurabheyā ivarṣabham ॥

भीष्म उवाच । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । यथैव हि भवन्तो मे तथैव मम पाण्डवाः ॥

bhīṣma uvāca । evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata । yathaiva hi bhavanto me tathaiva mama pāṇḍavāḥ ॥

अपि चैव मया श्रेयो वाच्यं तेषां नराधिप । योद्धव्यं तु तवार्थाय यथा स समयः कृतः ॥

api caiva mayā śreyo vācyaṁ teṣāṁ narādhipa । yoddhavyaṁ tu tavārthāya yathā sa samayaḥ kr̥taḥ ॥

न तु पश्यामि योद्धारमात्मनः सदृशं भुवि । ऋते तस्मान्नरव्याघ्रात्कुन्तीपुत्राद्धनंजयात् ॥

na tu paśyāmi yoddhāram ātmanaḥ sadr̥śaṁ bhuvi । r̥te tasmān naravyāghrāt kuntīputrād dhanaṁjayāt ॥

स हि वेद महाबाहुर्दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः । न तु मां विवृतो युद्धे जातु युध्येत पाण्डवः ॥

sa hi veda mahābāhur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ । na tu māṁ vivr̥to yuddhe jātu yudhyeta pāṇḍavaḥ ॥

अहं स च क्षणेनैव निर्मनुष्यमिदं जगत् । कुर्यां शस्त्रबलेनैव ससुरासुरराक्षसम् ॥

ahaṁ sa ca kṣaṇenaiva nirmanuṣyam idaṁ jagat । kuryāṁ śastrabalenaiva sasurāsurarākṣasam ॥

न त्वेवोत्सादनीया मे पाण्डोः पुत्रा नराधिप । तस्माद्योधान्हनिष्यामि प्रयोगेणायुतं सदा ॥

na tv evotsādanīyā me pāṇḍoḥ putrā narādhipa । tasmād yodhān haniṣyāmi prayogeṇāyutaṁ sadā ॥

एवमेषां करिष्यामि निधनं कुरुनन्दन । न चेत्ते मां हनिष्यन्ति पूर्वमेव समागमे ॥

evam eṣāṁ kariṣyāmi nidhanaṁ kurunandana । na cet te māṁ haniṣyanti pūrvam eva samāgame ॥

सेनापतिस्त्वहं राजन्समयेनापरेण ते । भविष्यामि यथाकामं तन्मे श्रोतुमिहार्हसि ॥

senāpatis tv ahaṁ rājan samayenāpareṇa te । bhaviṣyāmi yathākāmaṁ tan me śrotum ihārhasi ॥

कर्णो वा युध्यतां पूर्वमहं वा पृथिवीपते । स्पर्धते हि सदात्यर्थं सूतपुत्रो मया रणे ॥

karṇo vā yudhyatāṁ pūrvam ahaṁ vā pr̥thivīpate । spardhate hi sadātyarthaṁ sūtaputro mayā raṇe ॥

कर्ण उवाच । नाहं जीवति गाङ्गेये योत्स्ये राजन्कथंचन । हते भीष्मे तु योत्स्यामि सह गाण्डीवधन्वना ॥

karṇa uvāca । nāhaṁ jīvati gāṅgeye yotsye rājan kathaṁ cana । hate bhīṣme tu yotsyāmi saha gāṇḍīvadhanvanā ॥

वैशंपायन उवाच । ततः सेनापतिं चक्रे विधिवद्भूरिदक्षिणम् । धृतराष्ट्रात्मजो भीष्मं सोऽभिषिक्तो व्यरोचत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ senāpatiṁ cakre vidhivad bhūridakṣiṇam । dhr̥tarāṣṭrātmajo bhīṣmaṁ so ’bhiṣikto vyarocata ॥

ततो भेरीश्च शङ्खांश्च शतशश्चैव पुष्करान् । वादयामासुरव्यग्राः पुरुषा राजशासनात् ॥

tato bherīś ca śaṅkhāṁś ca śataśaś caiva puṣkarān । vādayām āsur avyagrāḥ puruṣā rājaśāsanāt ॥

सिंहनादाश्च विविधा वाहनानां च निस्वनाः । प्रादुरासन्ननभ्रे च वर्षं रुधिरकर्दमम् ॥

siṁhanādāś ca vividhā vāhanānāṁ ca nisvanāḥ । prādurāsann anabhre ca varṣaṁ rudhirakardamam ॥

निर्घाताः पृथिवीकम्पा गजबृंहितनिस्वनाः । आसंश्च सर्वयोधानां पातयन्तो मनांस्युत ॥

nirghātāḥ pr̥thivīkampā gajabr̥ṁhitanisvanāḥ । āsaṁś ca sarvayodhānāṁ pātayanto manāṁsy uta ॥

वाचश्चाप्यशरीरिण्यो दिवश्चोल्काः प्रपेदिरे । शिवाश्च भयवेदिन्यो नेदुर्दीप्तस्वरा भृशम् ॥

vācaś cāpy aśarīriṇyo divaś colkāḥ prapedire । śivāś ca bhayavedinyo nedur dīptasvarā bhr̥śam ॥

सेनापत्ये यदा राजा गाङ्गेयमभिषिक्तवान् । तदैतान्युग्ररूपाणि अभवञ्शतशो नृप ॥

senāpatye yadā rājā gāṅgeyam abhiṣiktavān । tadaitāny ugrarūpāṇi abhavañ śataśo nr̥pa ॥

ततः सेनापतिं कृत्वा भीष्मं परबलार्दनम् । वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्निष्कैर्गोभिश्च भूरिशः ॥

tataḥ senāpatiṁ kr̥tvā bhīṣmaṁ parabalārdanam । vācayitvā dvijaśreṣṭhān niṣkair gobhiś ca bhūriśaḥ ॥

वर्धमानो जयाशीर्भिर्निर्ययौ सैनिकैर्वृतः । आपगेयं पुरस्कृत्य भ्रातृभिः सहितस्तदा । स्कन्धावारेण महता कुरुक्षेत्रं जगाम ह ॥

vardhamāno jayāśīrbhir niryayau sainikair vr̥taḥ । āpageyaṁ puraskr̥tya bhrātr̥bhiḥ sahitas tadā । skandhāvāreṇa mahatā kurukṣetraṁ jagāma ha ॥

परिक्रम्य कुरुक्षेत्रं कर्णेन सह कौरवः । शिबिरं मापयामास समे देशे नराधिपः ॥

parikramya kurukṣetraṁ karṇena saha kauravaḥ । śibiraṁ māpayām āsa same deśe narādhipaḥ ॥

मधुरानूषरे देशे प्रभूतयवसेन्धने । यथैव हास्तिनपुरं तद्वच्छिबिरमाबभौ ॥

madhurānūṣare deśe prabhūtayavasendhane । yathaiva hāstinapuraṁ tadvac chibiram ābabhau ॥