Adhyāya 15

शल्य उवाच । एवमुक्तः स भगवाञ्शच्या पुनरथाब्रवीत् । विक्रमस्य न कालोऽयं नहुषो बलवत्तरः ॥

śalya uvāca । evam uktaḥ sa bhagavāñ śacyā punar athābravīt । vikramasya na kālo ’yaṁ nahuṣo balavattaraḥ ॥

विवर्धितश्च ऋषिभिर्हव्यैः कव्यैश्च भामिनि । नीतिमत्र विधास्यामि देवि तां कर्तुमर्हसि ॥

vivardhitaś ca r̥ṣibhir havyaiḥ kavyaiś ca bhāmini । nītim atra vidhāsyāmi devi tāṁ kartum arhasi ॥

गुह्यं चैतत्त्वया कार्यं नाख्यातव्यं शुभे क्वचित् । गत्वा नहुषमेकान्ते ब्रवीहि तनुमध्यमे ॥

guhyaṁ caitat tvayā kāryaṁ nākhyātavyaṁ śubhe kva cit । gatvā nahuṣam ekānte bravīhi tanumadhyame ॥

ऋषियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते । एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति तं वद ॥

r̥ṣiyānena divyena mām upaihi jagatpate । evaṁ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti taṁ vada ॥

इत्युक्ता देवराजेन पत्नी सा कमलेक्षणा । एवमस्त्वित्यथोक्त्वा तु जगाम नहुषं प्रति ॥

ity uktā devarājena patnī sā kamalekṣaṇā । evam astv ity athoktvā tu jagāma nahuṣaṁ prati ॥

नहुषस्तां ततो दृष्ट्वा विस्मितो वाक्यमब्रवीत् । स्वागतं ते वरारोहे किं करोमि शुचिस्मिते ॥

nahuṣas tāṁ tato dr̥ṣṭvā vismito vākyam abravīt । svāgataṁ te varārohe kiṁ karomi śucismite ॥

भक्तं मां भज कल्याणि किमिच्छसि मनस्विनि । तव कल्याणि यत्कार्यं तत्करिष्ये सुमध्यमे ॥

bhaktaṁ māṁ bhaja kalyāṇi kim icchasi manasvini । tava kalyāṇi yat kāryaṁ tat kariṣye sumadhyame ॥

न च व्रीडा त्वया कार्या सुश्रोणि मयि विश्वस । सत्येन वै शपे देवि कर्तास्मि वचनं तव ॥

na ca vrīḍā tvayā kāryā suśroṇi mayi viśvasa । satyena vai śape devi kartāsmi vacanaṁ tava ॥

इन्द्राण्युवाच । यो मे त्वया कृतः कालस्तमाकाङ्क्षे जगत्पते । ततस्त्वमेव भर्ता मे भविष्यसि सुराधिप ॥

indrāṇy uvāca । yo me tvayā kr̥taḥ kālas tam ākāṅkṣe jagatpate । tatas tvam eva bhartā me bhaviṣyasi surādhipa ॥

कार्यं च हृदि मे यत्तद्देवराजावधारय । वक्ष्यामि यदि मे राजन्प्रियमेतत्करिष्यसि । वाक्यं प्रणयसंयुक्तं ततः स्यां वशगा तव ॥

kāryaṁ ca hr̥di me yat tad devarājāvadhāraya । vakṣyāmi yadi me rājan priyam etat kariṣyasi । vākyaṁ praṇayasaṁyuktaṁ tataḥ syāṁ vaśagā tava ॥

इन्द्रस्य वाजिनो वाहा हस्तिनोऽथ रथास्तथा । इच्छाम्यहमिहापूर्वं वाहनं ते सुराधिप । यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम् ॥

indrasya vājino vāhā hastino ’tha rathās tathā । icchāmy aham ihāpūrvaṁ vāhanaṁ te surādhipa । yan na viṣṇor na rudrasya nāsurāṇāṁ na rakṣasām ॥

वहन्तु त्वां महाराज ऋषयः संगता विभो । सर्वे शिबिकया राजन्नेतद्धि मम रोचते ॥

vahantu tvāṁ mahārāja r̥ṣayaḥ saṁgatā vibho । sarve śibikayā rājann etad dhi mama rocate ॥

नासुरेषु न देवेषु तुल्यो भवितुमर्हसि । सर्वेषां तेज आदत्स्व स्वेन वीर्येण दर्शनात् । न ते प्रमुखतः स्थातुं कश्चिदिच्छति वीर्यवान् ॥

nāsureṣu na deveṣu tulyo bhavitum arhasi । sarveṣāṁ teja ādatsva svena vīryeṇa darśanāt । na te pramukhataḥ sthātuṁ kaś cid icchati vīryavān ॥

शल्य उवाच । एवमुक्तस्तु नहुषः प्राहृष्यत तदा किल । उवाच वचनं चापि सुरेन्द्रस्तामनिन्दिताम् ॥

śalya uvāca । evam uktas tu nahuṣaḥ prāhr̥ṣyata tadā kila । uvāca vacanaṁ cāpi surendras tām aninditām ॥

अपूर्वं वाहनमिदं त्वयोक्तं वरवर्णिनि । दृढं मे रुचितं देवि त्वद्वशोऽस्मि वरानने ॥

apūrvaṁ vāhanam idaṁ tvayoktaṁ varavarṇini । dr̥ḍhaṁ me rucitaṁ devi tvadvaśo ’smi varānane ॥

न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान्कुरुते मुनीन् । अहं तपस्वी बलवान्भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥

na hy alpavīryo bhavati yo vāhān kurute munīn । ahaṁ tapasvī balavān bhūtabhavyabhavatprabhuḥ ॥

मयि क्रुद्धे जगन्न स्यान्मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । देवदानवगन्धर्वाः किंनरोरगराक्षसाः ॥

mayi kruddhe jagan na syān mayi sarvaṁ pratiṣṭhitam । devadānavagandharvāḥ kiṁnaroragarākṣasāḥ ॥

न मे क्रुद्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लोकाः शुचिस्मिते । चक्षुषा यं प्रपश्यामि तस्य तेजो हराम्यहम् ॥

na me kruddhasya paryāptāḥ sarve lokāḥ śucismite । cakṣuṣā yaṁ prapaśyāmi tasya tejo harāmy aham ॥

तस्मात्ते वचनं देवि करिष्यामि न संशयः । सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे ब्रह्मर्षयस्तथा । पश्य माहात्म्यमस्माकमृद्धिं च वरवर्णिनि ॥

tasmāt te vacanaṁ devi kariṣyāmi na saṁśayaḥ । saptarṣayo māṁ vakṣyanti sarve brahmarṣayas tathā । paśya māhātmyam asmākam r̥ddhiṁ ca varavarṇini ॥

एवमुक्त्वा तु तां देवीं विसृज्य च वराननाम् । विमाने योजयित्वा स ऋषीन्नियममास्थितान् ॥

evam uktvā tu tāṁ devīṁ visr̥jya ca varānanām । vimāne yojayitvā sa r̥ṣīn niyamam āsthitān ॥

अब्रह्मण्यो बलोपेतो मत्तो वरमदेन च । कामवृत्तः स दुष्टात्मा वाहयामास तानृषीन् ॥

abrahmaṇyo balopeto matto varamadena ca । kāmavr̥ttaḥ sa duṣṭātmā vāhayām āsa tān r̥ṣīn ॥

नहुषेण विसृष्टा च बृहस्पतिमुवाच सा । समयोऽल्पावशेषो मे नहुषेणेह यः कृतः । शक्रं मृगय शीघ्रं त्वं भक्तायाः कुरु मे दयाम् ॥

nahuṣeṇa visr̥ṣṭā ca br̥haspatim uvāca sā । samayo ’lpāvaśeṣo me nahuṣeṇeha yaḥ kr̥taḥ । śakraṁ mr̥gaya śīghraṁ tvaṁ bhaktāyāḥ kuru me dayām ॥

बाढमित्येव भगवान्बृहस्पतिरुवाच ताम् । न भेतव्यं त्वया देवि नहुषाद्दुष्टचेतसः ॥

bāḍham ity eva bhagavān br̥haspatir uvāca tām । na bhetavyaṁ tvayā devi nahuṣād duṣṭacetasaḥ ॥

न ह्येष स्थास्यति चिरं गत एष नराधमः । अधर्मज्ञो महर्षीणां वाहनाच्च हतः शुभे ॥

na hy eṣa sthāsyati ciraṁ gata eṣa narādhamaḥ । adharmajño maharṣīṇāṁ vāhanāc ca hataḥ śubhe ॥

इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य दुर्मतेः । शक्रं चाधिगमिष्यामि मा भैस्त्वं भद्रमस्तु ते ॥

iṣṭiṁ cāhaṁ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ । śakraṁ cādhigamiṣyāmi mā bhais tvaṁ bhadram astu te ॥

ततः प्रज्वाल्य विधिवज्जुहाव परमं हविः । बृहस्पतिर्महातेजा देवराजोपलब्धये ॥

tataḥ prajvālya vidhivaj juhāva paramaṁ haviḥ । br̥haspatir mahātejā devarājopalabdhaye ॥

तस्माच्च भगवान्देवः स्वयमेव हुताशनः । स्त्रीवेषमद्भुतं कृत्वा सहसान्तरधीयत ॥

tasmāc ca bhagavān devaḥ svayam eva hutāśanaḥ । strīveṣam adbhutaṁ kr̥tvā sahasāntaradhīyata ॥

स दिशः प्रदिशश्चैव पर्वतांश्च वनानि च । पृथिवीं चान्तरिक्षं च विचीयातिमनोगतिः । निमेषान्तरमात्रेण बृहस्पतिमुपागमत् ॥

sa diśaḥ pradiśaś caiva parvatāṁś ca vanāni ca । pr̥thivīṁ cāntarikṣaṁ ca vicīyātimanogatiḥ । nimeṣāntaramātreṇa br̥haspatim upāgamat ॥

अग्निरुवाच । बृहस्पते न पश्यामि देवराजमहं क्वचित् । आपः शेषाः सदा चापः प्रवेष्टुं नोत्सहाम्यहम् । न मे तत्र गतिर्ब्रह्मन्किमन्यत्करवाणि ते ॥

agnir uvāca । br̥haspate na paśyāmi devarājam ahaṁ kva cit । āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ praveṣṭuṁ notsahāmy aham । na me tatra gatir brahman kim anyat karavāṇi te ॥

शल्य उवाच । तमब्रवीद्देवगुरुरपो विश महाद्युते ॥

śalya uvāca । tam abravīd devagurur apo viśa mahādyute ॥

अग्निरुवाच । नापः प्रवेष्टुं शक्ष्यामि क्षयो मेऽत्र भविष्यति । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि स्वस्ति तेऽस्तु महाद्युते ॥

agnir uvāca । nāpaḥ praveṣṭuṁ śakṣyāmi kṣayo me ’tra bhaviṣyati । śaraṇaṁ tvāṁ prapanno ’smi svasti te ’stu mahādyute ॥

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥

adbhyo ’gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam । teṣāṁ sarvatragaṁ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati ॥