Adhyāya 132

विदुरोवाच । अथैतस्यामवस्थायां पौरुषं हातुमिच्छसि । निहीनसेवितं मार्गं गमिष्यस्यचिरादिव ॥

vidurovāca । athaitasyām avasthāyāṁ pauruṣaṁ hātum icchasi । nihīnasevitaṁ mārgaṁ gamiṣyasy acirād iva ॥

यो हि तेजो यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात् । क्षत्रियो जीविताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः ॥

yo hi tejo yathāśakti na darśayati vikramāt । kṣatriyo jīvitākāṅkṣī stena ity eva taṁ viduḥ ॥

अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च । नैव संप्राप्नुवन्ति त्वां मुमूर्षुमिव भेषजम् ॥

arthavanty upapannāni vākyāni guṇavanti ca । naiva saṁprāpnuvanti tvāṁ mumūrṣum iva bheṣajam ॥

सन्ति वै सिन्धुराजस्य संतुष्टा बहवो जनाः । दौर्बल्यादासते मूढा व्यसनौघप्रतीक्षिणः ॥

santi vai sindhurājasya saṁtuṣṭā bahavo janāḥ । daurbalyād āsate mūḍhā vyasanaughapratīkṣiṇaḥ ॥

सहायोपचयं कृत्वा व्यवसाय्य ततस्ततः । अनुदुष्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पौरुषम् ॥

sahāyopacayaṁ kr̥tvā vyavasāyya tatas tataḥ । anuduṣyeyur apare paśyantas tava pauruṣam ॥

तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयांश्चर । काले व्यसनमाकाङ्क्षन्नैवायमजरामरः ॥

taiḥ kr̥tvā saha saṁghātaṁ giridurgālayāṁś cara । kāle vyasanam ākāṅkṣan naivāyam ajarāmaraḥ ॥

संजयो नामतश्च त्वं न च पश्यामि तत्त्वयि । अन्वर्थनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः ॥

saṁjayo nāmataś ca tvaṁ na ca paśyāmi tat tvayi । anvarthanāmā bhava me putra mā vyarthanāmakaḥ ॥

सम्यग्दृष्टिर्महाप्राज्ञो बालं त्वां ब्राह्मणोऽब्रवीत् । अयं प्राप्य महत्कृच्छ्रं पुनर्वृद्धिं गमिष्यति ॥

samyagdr̥ṣṭir mahāprājño bālaṁ tvāṁ brāhmaṇo ’bravīt । ayaṁ prāpya mahat kr̥cchraṁ punar vr̥ddhiṁ gamiṣyati ॥

तस्य स्मरन्ती वचनमाशंसे विजयं तव । तस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनः पुनः ॥

tasya smarantī vacanam āśaṁse vijayaṁ tava । tasmāt tāta bravīmi tvāṁ vakṣyāmi ca punaḥ punaḥ ॥

यस्य ह्यर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्याप्यायिताः परे । तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वर्थानुसारिणः ॥

yasya hy arthābhinirvr̥ttau bhavanty āpyāyitāḥ pare । tasyārthasiddhir niyatā nayeṣv arthānusāriṇaḥ ॥

समृद्धिरसमृद्धिर्वा पूर्वेषां मम संजय । एवं विद्वान्युद्धमना भव मा प्रत्युपाहर ॥

samr̥ddhir asamr̥ddhir vā pūrveṣāṁ mama saṁjaya । evaṁ vidvān yuddhamanā bhava mā pratyupāhara ॥

नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् । यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते ॥

nātaḥ pāpīyasīṁ kāṁ cid avasthāṁ śambaro ’bravīt । yatra naivādya na prātar bhojanaṁ pratidr̥śyate ॥

पतिपुत्रवधादेतत्परमं दुःखमब्रवीत् । दारिद्र्यमिति यत्प्रोक्तं पर्यायमरणं हि तत् ॥

patiputravadhād etat paramaṁ duḥkham abravīt । dāridryam iti yat proktaṁ paryāyamaraṇaṁ hi tat ॥

अहं महाकुले जाता ह्रदाद्ध्रदमिवागता । ईश्वरी सर्वकल्याणैर्भर्त्रा परमपूजिता ॥

ahaṁ mahākule jātā hradād dhradam ivāgatā । īśvarī sarvakalyāṇair bhartrā paramapūjitā ॥

महार्हमाल्याभरणां सुमृष्टाम्बरवाससम् । पुरा दृष्ट्वा सुहृद्वर्गो मामपश्यत्सुदुर्गताम् ॥

mahārhamālyābharaṇāṁ sumr̥ṣṭāmbaravāsasam । purā dr̥ṣṭvā suhr̥dvargo mām apaśyat sudurgatām ॥

यदा मां चैव भार्यां च द्रष्टासि भृशदुर्बले । न तदा जीवितेनार्थो भविता तव संजय ॥

yadā māṁ caiva bhāryāṁ ca draṣṭāsi bhr̥śadurbale । na tadā jīvitenārtho bhavitā tava saṁjaya ॥

दासकर्मकरान्भृत्यानाचार्यर्त्विक्पुरोहितान् । अवृत्त्यास्मान्प्रजहतो दृष्ट्वा किं जीवितेन ते ॥

dāsakarmakarān bhr̥tyān ācāryartvik purohitān । avr̥ttyāsmān prajahato dr̥ṣṭvā kiṁ jīvitena te ॥

यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्येह यथा पुरा । श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

yadi kr̥tyaṁ na paśyāmi tavādyeha yathā purā । ślāghanīyaṁ yaśasyaṁ ca kā śāntir hr̥dayasya me ॥

नेति चेद्ब्राह्मणान्ब्रूयां दीर्यते हृदयं मम । न ह्यहं न च मे भर्ता नेति ब्राह्मणमुक्तवान् ॥

neti ced brāhmaṇān brūyāṁ dīryate hr̥dayaṁ mama । na hy ahaṁ na ca me bhartā neti brāhmaṇam uktavān ॥

वयमाश्रयणीयाः स्म नाश्रितारः परस्य च । सान्यानाश्रित्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥

vayam āśrayaṇīyāḥ sma nāśritāraḥ parasya ca । sānyān āśritya jīvantī parityakṣyāmi jīvitam ॥

अपारे भव नः पारमप्लवे भव नः प्लवः । कुरुष्व स्थानमस्थाने मृतान्संजीवयस्व नः ॥

apāre bhava naḥ pāram aplave bhava naḥ plavaḥ । kuruṣva sthānam asthāne mr̥tān saṁjīvayasva naḥ ॥

सर्वे ते शत्रवः सह्या न चेज्जीवितुमिच्छसि । अथ चेदीदृशीं वृत्तिं क्लीबामभ्युपपद्यसे ॥

sarve te śatravaḥ sahyā na cej jīvitum icchasi । atha ced īdr̥śīṁ vr̥ttiṁ klībām abhyupapadyase ॥

निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम् । एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम् ॥

nirviṇṇātmā hatamanā muñcaitāṁ pāpajīvikām । ekaśatruvadhenaiva śūro gacchati viśrutim ॥

इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत । माहेन्द्रं च ग्रहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत् ॥

indro vr̥travadhenaiva mahendraḥ samapadyata । māhendraṁ ca grahaṁ lebhe lokānāṁ ceśvaro ’bhavat ॥

नाम विश्राव्य वा संख्ये शत्रूनाहूय दंशितान् । सेनाग्रं वापि विद्राव्य हत्वा वा पुरुषं वरम् ॥

nāma viśrāvya vā saṁkhye śatrūn āhūya daṁśitān । senāgraṁ vāpi vidrāvya hatvā vā puruṣaṁ varam ॥

यदैव लभते वीरः सुयुद्धेन महद्यशः । तदैव प्रव्यथन्तेऽस्य शत्रवो विनमन्ति च ॥

yadaiva labhate vīraḥ suyuddhena mahad yaśaḥ । tadaiva pravyathante ’sya śatravo vinamanti ca ॥

त्यक्त्वात्मानं रणे दक्षं शूरं कापुरुषा जनाः । अवशाः पूरयन्ति स्म सर्वकामसमृद्धिभिः ॥

tyaktvātmānaṁ raṇe dakṣaṁ śūraṁ kāpuruṣā janāḥ । avaśāḥ pūrayanti sma sarvakāmasamr̥ddhibhiḥ ॥

राज्यं वाप्युग्रविभ्रंशं संशयो जीवितस्य वा । प्रलब्धस्य हि शत्रोर्वै शेषं कुर्वन्ति साधवः ॥

rājyaṁ vāpy ugravibhraṁśaṁ saṁśayo jīvitasya vā । pralabdhasya hi śatror vai śeṣaṁ kurvanti sādhavaḥ ॥

स्वर्गद्वारोपमं राज्यमथ वाप्यमृतोपमम् । रुद्धमेकायने मत्वा पतोल्मुक इवारिषु ॥

svargadvāropamaṁ rājyam atha vāpy amr̥topamam । ruddham ekāyane matvā patolmuka ivāriṣu ॥

जहि शत्रून्रणे राजन्स्वधर्ममनुपालय । मा त्वा पश्येत्सुकृपणं शत्रुः श्रीमान्कदाचन ॥

jahi śatrūn raṇe rājan svadharmam anupālaya । mā tvā paśyet sukr̥paṇaṁ śatruḥ śrīmān kadā cana ॥

अस्मदीयैश्च शोचद्भिर्नदद्भिश्च परैर्वृतम् । अपि त्वां नानुपश्येयं दीना दीनमवस्थितम् ॥

asmadīyaiś ca śocadbhir nadadbhiś ca parair vr̥tam । api tvāṁ nānupaśyeyaṁ dīnā dīnam avasthitam ॥

उष्य सौवीरकन्याभिः श्लाघस्वार्थैर्यथा पुरा । मा च सैन्धवकन्यानामवसन्नो वशं गमः ॥

uṣya sauvīrakanyābhiḥ ślāghasvārthair yathā purā । mā ca saindhavakanyānām avasan no vaśaṁ gamaḥ ॥

युवा रूपेण संपन्नो विद्ययाभिजनेन च । यस्त्वादृशो विकुर्वीत यशस्वी लोकविश्रुतः । वोढव्ये धुर्यनडुवन्मन्ये मरणमेव तत् ॥

yuvā rūpeṇa saṁpanno vidyayābhijanena ca । yas tvādr̥śo vikurvīta yaśasvī lokaviśrutaḥ । voḍhavye dhury anaḍuvan manye maraṇam eva tat ॥

यदि त्वामनुपश्यामि परस्य प्रियवादिनम् । पृष्ठतोऽनुव्रजन्तं वा का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

yadi tvām anupaśyāmi parasya priyavādinam । pr̥ṣṭhato ’nuvrajantaṁ vā kā śāntir hr̥dayasya me ॥

नास्मिञ्जातु कुले जातो गच्छेद्योऽन्यस्य पृष्ठतः । न त्वं परस्यानुधुरं तात जीवितुमर्हसि ॥

nāsmiñ jātu kule jāto gacched yo ’nyasya pr̥ṣṭhataḥ । na tvaṁ parasyānudhuraṁ tāta jīvitum arhasi ॥

अहं हि क्षत्रहृदयं वेद यत्परिशाश्वतम् । पूर्वैः पूर्वतरैः प्रोक्तं परैः परतरैरपि ॥

ahaṁ hi kṣatrahr̥dayaṁ veda yat pariśāśvatam । pūrvaiḥ pūrvataraiḥ proktaṁ paraiḥ paratarair api ॥

यो वै कश्चिदिहाजातः क्षत्रियः क्षत्रधर्मवित् । भयाद्वृत्तिसमीक्षो वा न नमेदिह कस्यचित् ॥

yo vai kaś cid ihājātaḥ kṣatriyaḥ kṣatradharmavit । bhayād vr̥ttisamīkṣo vā na named iha kasya cit ॥

उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कस्यचित् ॥

udyacched eva na named udyamo hy eva pauruṣam । apy aparvaṇi bhajyeta na named iha kasya cit ॥

मातङ्गो मत्त इव च परीयात्सुमहामनाः । ब्राह्मणेभ्यो नमेन्नित्यं धर्मायैव च संजय ॥

mātaṅgo matta iva ca parīyāt sumahāmanāḥ । brāhmaṇebhyo namen nityaṁ dharmāyaiva ca saṁjaya ॥

नियच्छन्नितरान्वर्णान्विनिघ्नन्सर्वदुष्कृतः । ससहायोऽसहायो वा यावज्जीवं तथा भवेत् ॥

niyacchann itarān varṇān vinighnan sarvaduṣkr̥taḥ । sasahāyo ’sahāyo vā yāvajjīvaṁ tathā bhavet ॥