Adhyāya 13

शल्य उवाच । अथ तामब्रवीद्दृष्ट्वा नहुषो देवराट्तदा । त्रयाणामपि लोकानामहमिन्द्रः शुचिस्मिते । भजस्व मां वरारोहे पतित्वे वरवर्णिनि ॥

śalya uvāca । atha tām abravīd dr̥ṣṭvā nahuṣo devarāṭ tadā । trayāṇām api lokānām aham indraḥ śucismite । bhajasva māṁ varārohe patitve varavarṇini ॥

एवमुक्ता तु सा देवी नहुषेण पतिव्रता । प्रावेपत भयोद्विग्ना प्रवाते कदली यथा ॥

evam uktā tu sā devī nahuṣeṇa pativratā । prāvepata bhayodvignā pravāte kadalī yathā ॥

नमस्य सा तु ब्रह्माणं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् । देवराजमथोवाच नहुषं घोरदर्शनम् ॥

namasya sā tu brahmāṇaṁ kr̥tvā śirasi cāñjalim । devarājam athovāca nahuṣaṁ ghoradarśanam ॥

कालमिच्छाम्यहं लब्धुं किंचित्त्वत्तः सुरेश्वर । न हि विज्ञायते शक्रः प्राप्तः किं वा क्व वा गतः ॥

kālam icchāmy ahaṁ labdhuṁ kiṁ cit tvattaḥ sureśvara । na hi vijñāyate śakraḥ prāptaḥ kiṁ vā kva vā gataḥ ॥

तत्त्वमेतत्तु विज्ञाय यदि न ज्ञायते प्रभो । ततोऽहं त्वामुपस्थास्ये सत्यमेतद्ब्रवीमि ते । एवमुक्तः स इन्द्राण्या नहुषः प्रीतिमानभूत् ॥

tattvam etat tu vijñāya yadi na jñāyate prabho । tato ’haṁ tvām upasthāsye satyam etad bravīmi te । evam uktaḥ sa indrāṇyā nahuṣaḥ prītimān abhūt ॥

नहुष उवाच । एवं भवतु सुश्रोणि यथा मामभिभाषसे । ज्ञात्वा चागमनं कार्यं सत्यमेतदनुस्मरेः ॥

nahuṣa uvāca । evaṁ bhavatu suśroṇi yathā mām abhibhāṣase । jñātvā cāgamanaṁ kāryaṁ satyam etad anusmareḥ ॥

शल्य उवाच । नहुषेण विसृष्टा च निश्चक्राम ततः शुभा । बृहस्पतिनिकेतं सा जगाम च तपस्विनी ॥

śalya uvāca । nahuṣeṇa visr̥ṣṭā ca niścakrāma tataḥ śubhā । br̥haspatiniketaṁ sā jagāma ca tapasvinī ॥

तस्याः संश्रुत्य च वचो देवाः साग्निपुरोगमाः । मन्त्रयामासुरेकाग्राः शक्रार्थं राजसत्तम ॥

tasyāḥ saṁśrutya ca vaco devāḥ sāgnipurogamāḥ । mantrayām āsur ekāgrāḥ śakrārthaṁ rājasattama ॥

देवदेवेन संगम्य विष्णुना प्रभविष्णुना । ऊचुश्चैनं समुद्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारदाः ॥

devadevena saṁgamya viṣṇunā prabhaviṣṇunā । ūcuś cainaṁ samudvignā vākyaṁ vākyaviśāradāḥ ॥

ब्रह्महत्याभिभूतो वै शक्रः सुरगणेश्वरः । गतिश्च नस्त्वं देवेश पूर्वजो जगतः प्रभुः । रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥

brahmahatyābhibhūto vai śakraḥ suragaṇeśvaraḥ । gatiś ca nas tvaṁ deveśa pūrvajo jagataḥ prabhuḥ । rakṣārthaṁ sarvabhūtānāṁ viṣṇutvam upajagmivān ॥

त्वद्वीर्यान्निहते वृत्रे वासवो ब्रह्महत्यया । वृतः सुरगणश्रेष्ठ मोक्षं तस्य विनिर्दिश ॥

tvadvīryān nihate vr̥tre vāsavo brahmahatyayā । vr̥taḥ suragaṇaśreṣṭha mokṣaṁ tasya vinirdiśa ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरब्रवीत् । मामेव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ॥

teṣāṁ tad vacanaṁ śrutvā devānāṁ viṣṇur abravīt । mām eva yajatāṁ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam ॥

पुण्येन हयमेधेन मामिष्ट्वा पाकशासनः । पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः ॥

puṇyena hayamedhena mām iṣṭvā pākaśāsanaḥ । punar eṣyati devānām indratvam akutobhayaḥ ॥

स्वकर्मभिश्च नहुषो नाशं यास्यति दुर्मतिः । कंचित्कालमिमं देवा मर्षयध्वमतन्द्रिताः ॥

svakarmabhiś ca nahuṣo nāśaṁ yāsyati durmatiḥ । kaṁ cit kālam imaṁ devā marṣayadhvam atandritāḥ ॥

श्रुत्वा विष्णोः शुभां सत्यां तां वाणीममृतोपमाम् । ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः । यत्र शक्रो भयोद्विग्नस्तं देशमुपचक्रमुः ॥

śrutvā viṣṇoḥ śubhāṁ satyāṁ tāṁ vāṇīm amr̥topamām । tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ । yatra śakro bhayodvignas taṁ deśam upacakramuḥ ॥

तत्राश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः । ववृते पावनार्थं वै ब्रह्महत्यापहो नृप ॥

tatrāśvamedhaḥ sumahān mahendrasya mahātmanaḥ । vavr̥te pāvanārthaṁ vai brahmahatyāpaho nr̥pa ॥

विभज्य ब्रह्महत्यां तु वृक्षेषु च नदीषु च । पर्वतेषु पृथिव्यां च स्त्रीषु चैव युधिष्ठिर ॥

vibhajya brahmahatyāṁ tu vr̥kṣeṣu ca nadīṣu ca । parvateṣu pr̥thivyāṁ ca strīṣu caiva yudhiṣṭhira ॥

संविभज्य च भूतेषु विसृज्य च सुरेश्वरः । विज्वरः पूतपाप्मा च वासवोऽभवदात्मवान् ॥

saṁvibhajya ca bhūteṣu visr̥jya ca sureśvaraḥ । vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavo ’bhavad ātmavān ॥

अकम्प्यं नहुषं स्थानाद्दृष्ट्वा च बलसूदनः । तेजोघ्नं सर्वभूतानां वरदानाच्च दुःसहम् ॥

akampyaṁ nahuṣaṁ sthānād dr̥ṣṭvā ca balasūdanaḥ । tejoghnaṁ sarvabhūtānāṁ varadānāc ca duḥsaham ॥

ततः शचीपतिर्वीरः पुनरेव व्यनश्यत । अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाङ्क्षी चचार ह ॥

tataḥ śacīpatir vīraḥ punar eva vyanaśyata । adr̥śyaḥ sarvabhūtānāṁ kālākāṅkṣī cacāra ha ॥

प्रनष्टे तु ततः शक्रे शची शोकसमन्विता । हा शक्रेति तदा देवी विललाप सुदुःखिता ॥

pranaṣṭe tu tataḥ śakre śacī śokasamanvitā । hā śakreti tadā devī vilalāpa suduḥkhitā ॥

यदि दत्तं यदि हुतं गुरवस्तोषिता यदि । एकभर्तृत्वमेवास्तु सत्यं यद्यस्ति वा मयि ॥

yadi dattaṁ yadi hutaṁ guravas toṣitā yadi । ekabhartr̥tvam evāstu satyaṁ yady asti vā mayi ॥

पुण्यां चेमामहं दिव्यां प्रवृत्तामुत्तरायणे । देवीं रात्रिं नमस्यामि सिध्यतां मे मनोरथः ॥

puṇyāṁ cemām ahaṁ divyāṁ pravr̥ttām uttarāyaṇe । devīṁ rātriṁ namasyāmi sidhyatāṁ me manorathaḥ ॥

प्रयता च निशां देवीमुपातिष्ठत तत्र सा । पतिव्रतात्वात्सत्येन सोपश्रुतिमथाकरोत् ॥

prayatā ca niśāṁ devīm upātiṣṭhata tatra sā । pativratātvāt satyena sopaśrutim athākarot ॥

यत्रास्ते देवराजोऽसौ तं देशं दर्शयस्व मे । इत्याहोपश्रुतिं देवी सत्यं सत्येन दृश्यताम् ॥

yatrāste devarājo ’sau taṁ deśaṁ darśayasva me । ity āhopaśrutiṁ devī satyaṁ satyena dr̥śyatām ॥