Adhyāya 128

वैशंपायन उवाच । तत्तु वाक्यमनादृत्य सोऽर्थवन्मातृभाषितम् । पुनः प्रतस्थे संरम्भात्सकाशमकृतात्मनाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tat tu vākyam anādr̥tya so ’rthavan mātr̥bhāṣitam । punaḥ pratasthe saṁrambhāt sakāśam akr̥tātmanām ॥

ततः सभाया निर्गम्य मन्त्रयामास कौरवः । सौबलेन मताक्षेण राज्ञा शकुनिना सह ॥

tataḥ sabhāyā nirgamya mantrayām āsa kauravaḥ । saubalena matākṣeṇa rājñā śakuninā saha ॥

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च । दुःशासनचतुर्थानामिदमासीद्विचेष्टितम् ॥

duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca । duḥśāsanacaturthānām idam āsīd viceṣṭitam ॥

पुरायमस्मान्गृह्णाति क्षिप्रकारी जनार्दनः । सहितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च ॥

purāyam asmān gr̥hṇāti kṣiprakārī janārdanaḥ । sahito dhr̥tarāṣṭreṇa rājñā śāṁtanavena ca ॥

वयमेव हृषीकेशं निगृह्णीम बलादिव । प्रसह्य पुरुषव्याघ्रमिन्द्रो वैरोचनिं यथा ॥

vayam eva hr̥ṣīkeśaṁ nigr̥hṇīma balād iva । prasahya puruṣavyāghram indro vairocaniṁ yathā ॥

श्रुत्वा गृहीतं वार्ष्णेयं पाण्डवा हतचेतसः । निरुत्साहा भविष्यन्ति भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः ॥

śrutvā gr̥hītaṁ vārṣṇeyaṁ pāṇḍavā hatacetasaḥ । nirutsāhā bhaviṣyanti bhagnadaṁṣṭrā ivoragāḥ ॥

अयं ह्येषां महाबाहुः सर्वेषां शर्म वर्म च । अस्मिन्गृहीते वरदे ऋषभे सर्वसात्वताम् । निरुद्यमा भविष्यन्ति पाण्डवाः सोमकैः सह ॥

ayaṁ hy eṣāṁ mahābāhuḥ sarveṣāṁ śarma varma ca । asmin gr̥hīte varade r̥ṣabhe sarvasātvatām । nirudyamā bhaviṣyanti pāṇḍavāḥ somakaiḥ saha ॥

तस्माद्वयमिहैवैनं केशवं क्षिप्रकारिणम् । क्रोशतो धृतराष्ट्रस्य बद्ध्वा योत्स्यामहे रिपून् ॥

tasmād vayam ihaivainaṁ keśavaṁ kṣiprakāriṇam । krośato dhr̥tarāṣṭrasya baddhvā yotsyāmahe ripūn ॥

तेषां पापमभिप्रायं पापानां दुष्टचेतसाम् । इङ्गितज्ञः कविः क्षिप्रमन्वबुध्यत सात्यकिः ॥

teṣāṁ pāpam abhiprāyaṁ pāpānāṁ duṣṭacetasām । iṅgitajñaḥ kaviḥ kṣipram anvabudhyata sātyakiḥ ॥

तदर्थमभिनिष्क्रम्य हार्दिक्येन सहास्थितः । अब्रवीत्कृतवर्माणं क्षिप्रं योजय वाहिनीम् ॥

tadartham abhiniṣkramya hārdikyena sahāsthitaḥ । abravīt kr̥tavarmāṇaṁ kṣipraṁ yojaya vāhinīm ॥

व्यूढानीकः सभाद्वारमुपतिष्ठस्व दंशितः । यावदाख्याम्यहं चैतत्कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे ॥

vyūḍhānīkaḥ sabhādvāram upatiṣṭhasva daṁśitaḥ । yāvad ākhyāmy ahaṁ caitat kr̥ṣṇāyākliṣṭakarmaṇe ॥

स प्रविश्य सभां वीरः सिंहो गिरिगुहामिव । आचष्ट तमभिप्रायं केशवाय महात्मने ॥

sa praviśya sabhāṁ vīraḥ siṁho giriguhām iva । ācaṣṭa tam abhiprāyaṁ keśavāya mahātmane ॥

धृतराष्ट्रं ततश्चैव विदुरं चान्वभाषत । तेषामेतमभिप्रायमाचचक्षे स्मयन्निव ॥

dhr̥tarāṣṭraṁ tataś caiva viduraṁ cānvabhāṣata । teṣām etam abhiprāyam ācacakṣe smayann iva ॥

धर्मादपेतमर्थाच्च कर्म साधुविगर्हितम् । मन्दाः कर्तुमिहेच्छन्ति न चावाप्यं कथंचन ॥

dharmād apetam arthāc ca karma sādhuvigarhitam । mandāḥ kartum ihecchanti na cāvāpyaṁ kathaṁ cana ॥

पुरा विकुर्वते मूढाः पापात्मानः समागताः । धर्षिताः काममन्युभ्यां क्रोधलोभवशानुगाः ॥

purā vikurvate mūḍhāḥ pāpātmānaḥ samāgatāḥ । dharṣitāḥ kāmamanyubhyāṁ krodhalobhavaśānugāḥ ॥

इमं हि पुण्डरीकाक्षं जिघृक्षन्त्यल्पचेतसः । पटेनाग्निं प्रज्वलितं यथा बाला यथा जडाः ॥

imaṁ hi puṇḍarīkākṣaṁ jighr̥kṣanty alpacetasaḥ । paṭenāgniṁ prajvalitaṁ yathā bālā yathā jaḍāḥ ॥

सात्यकेस्तद्वचः श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिवान् । धृतराष्ट्रं महाबाहुमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥

sātyakes tad vacaḥ śrutvā viduro dīrghadarśivān । dhr̥tarāṣṭraṁ mahābāhum abravīt kurusaṁsadi ॥

राजन्परीतकालास्ते पुत्राः सर्वे परंतप । अयशस्यमशक्यं च कर्म कर्तुं समुद्यताः ॥

rājan parītakālās te putrāḥ sarve paraṁtapa । ayaśasyam aśakyaṁ ca karma kartuṁ samudyatāḥ ॥

इमं हि पुण्डरीकाक्षमभिभूय प्रसह्य च । निग्रहीतुं किलेच्छन्ति सहिता वासवानुजम् ॥

imaṁ hi puṇḍarīkākṣam abhibhūya prasahya ca । nigrahītuṁ kilecchanti sahitā vāsavānujam ॥

इमं पुरुषशार्दूलमप्रधृष्यं दुरासदम् । आसाद्य न भविष्यन्ति पतंगा इव पावकम् ॥

imaṁ puruṣaśārdūlam apradhr̥ṣyaṁ durāsadam । āsādya na bhaviṣyanti pataṁgā iva pāvakam ॥

अयमिच्छन्हि तान्सर्वान्यतमानाञ्जनार्दनः । सिंहो मृगानिव क्रुद्धो गमयेद्यमसादनम् ॥

ayam icchan hi tān sarvān yatamānāñ janārdanaḥ । siṁho mr̥gān iva kruddho gamayed yamasādanam ॥

न त्वयं निन्दितं कर्म कुर्यात्कृष्णः कथंचन । न च धर्मादपक्रामेदच्युतः पुरुषोत्तमः ॥

na tv ayaṁ ninditaṁ karma kuryāt kr̥ṣṇaḥ kathaṁ cana । na ca dharmād apakrāmed acyutaḥ puruṣottamaḥ ॥

विदुरेणैवमुक्ते तु केशवो वाक्यमब्रवीत् । धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य सुहृदां शृण्वतां मिथः ॥

vidureṇaivam ukte tu keśavo vākyam abravīt । dhr̥tarāṣṭram abhiprekṣya suhr̥dāṁ śr̥ṇvatāṁ mithaḥ ॥

राजन्नेते यदि क्रुद्धा मां निगृह्णीयुरोजसा । एते वा मामहं वैनाननुजानीहि पार्थिव ॥

rājann ete yadi kruddhā māṁ nigr̥hṇīyur ojasā । ete vā mām ahaṁ vainān anujānīhi pārthiva ॥

एतान्हि सर्वान्संरब्धान्नियन्तुमहमुत्सहे । न त्वहं निन्दितं कर्म कुर्यां पापं कथंचन ॥

etān hi sarvān saṁrabdhān niyantum aham utsahe । na tv ahaṁ ninditaṁ karma kuryāṁ pāpaṁ kathaṁ cana ॥

पाण्डवार्थे हि लुभ्यन्तः स्वार्थाद्धास्यन्ति ते सुताः । एते चेदेवमिच्छन्ति कृतकार्यो युधिष्ठिरः ॥

pāṇḍavārthe hi lubhyantaḥ svārthād dhāsyanti te sutāḥ । ete ced evam icchanti kr̥takāryo yudhiṣṭhiraḥ ॥

अद्यैव ह्यहमेतांश्च ये चैताननु भारत । निगृह्य राजन्पार्थेभ्यो दद्यां किं दुष्कृतं भवेत् ॥

adyaiva hy aham etāṁś ca ye caitān anu bhārata । nigr̥hya rājan pārthebhyo dadyāṁ kiṁ duṣkr̥taṁ bhavet ॥

इदं तु न प्रवर्तेयं निन्दितं कर्म भारत । संनिधौ ते महाराज क्रोधजं पापबुद्धिजम् ॥

idaṁ tu na pravarteyaṁ ninditaṁ karma bhārata । saṁnidhau te mahārāja krodhajaṁ pāpabuddhijam ॥

एष दुर्योधनो राजन्यथेच्छति तथास्तु तत् । अहं तु सर्वान्समयाननुजानामि भारत ॥

eṣa duryodhano rājan yathecchati tathāstu tat । ahaṁ tu sarvān samayān anujānāmi bhārata ॥

एतच्छ्रुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत । क्षिप्रमानय तं पापं राज्यलुब्धं सुयोधनम् ॥

etac chrutvā tu viduraṁ dhr̥tarāṣṭro ’bhyabhāṣata । kṣipram ānaya taṁ pāpaṁ rājyalubdhaṁ suyodhanam ॥

सहमित्रं सहामात्यं ससोदर्यं सहानुगम् । शक्नुयां यदि पन्थानमवतारयितुं पुनः ॥

sahamitraṁ sahāmātyaṁ sasodaryaṁ sahānugam । śaknuyāṁ yadi panthānam avatārayituṁ punaḥ ॥

ततो दुर्योधनं क्षत्ता पुनः प्रावेशयत्सभाम् । अकामं भ्रातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम् ॥

tato duryodhanaṁ kṣattā punaḥ prāveśayat sabhām । akāmaṁ bhrātr̥bhiḥ sārdhaṁ rājabhiḥ parivāritam ॥

अथ दुर्योधनं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत । कर्णदुःशासनाभ्यां च राजभिश्चाभिसंवृतम् ॥

atha duryodhanaṁ rājā dhr̥tarāṣṭro ’bhyabhāṣata । karṇaduḥśāsanābhyāṁ ca rājabhiś cābhisaṁvr̥tam ॥

नृशंस पापभूयिष्ठ क्षुद्रकर्मसहायवान् । पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्षसि ॥

nr̥śaṁsa pāpabhūyiṣṭha kṣudrakarmasahāyavān । pāpaiḥ sahāyaiḥ saṁhatya pāpaṁ karma cikīrṣasi ॥

अशक्यमयशस्यं च सद्भिश्चापि विगर्हितम् । यथा त्वादृशको मूढो व्यवस्येत्कुलपांसनः ॥

aśakyam ayaśasyaṁ ca sadbhiś cāpi vigarhitam । yathā tvādr̥śako mūḍho vyavasyet kulapāṁsanaḥ ॥

त्वमिमं पुण्डरीकाक्षमप्रधृष्यं दुरासदम् । पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि ॥

tvam imaṁ puṇḍarīkākṣam apradhr̥ṣyaṁ durāsadam । pāpaiḥ sahāyaiḥ saṁhatya nigrahītuṁ kilecchasi ॥

यो न शक्यो बलात्कर्तुं देवैरपि सवासवैः । तं त्वं प्रार्थयसे मन्द बालश्चन्द्रमसं यथा ॥

yo na śakyo balātkartuṁ devair api savāsavaiḥ । taṁ tvaṁ prārthayase manda bālaś candramasaṁ yathā ॥

देवैर्मनुष्यैर्गन्धर्वैरसुरैरुरगैश्च यः । न सोढुं समरे शक्यस्तं न बुध्यसि केशवम् ॥

devair manuṣyair gandharvair asurair uragaiś ca yaḥ । na soḍhuṁ samare śakyas taṁ na budhyasi keśavam ॥

दुर्ग्रहः पाणिना वायुर्दुःस्पर्शः पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्ग्रहः केशवो बलात् ॥

durgrahaḥ pāṇinā vāyur duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī । durdharā pr̥thivī mūrdhnā durgrahaḥ keśavo balāt ॥

इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण क्षत्तापि विदुरोऽब्रवीत् । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रममर्षणम् ॥

ity ukte dhr̥tarāṣṭreṇa kṣattāpi viduro ’bravīt । duryodhanam abhiprekṣya dhārtarāṣṭram amarṣaṇam ॥

सौभद्वारे वानरेन्द्रो द्विविदो नाम नामतः । शिलावर्षेण महता छादयामास केशवम् ॥

saubhadvāre vānarendro dvivido nāma nāmataḥ । śilāvarṣeṇa mahatā chādayām āsa keśavam ॥

ग्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयत्नेन माधवम् । ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात् ॥

grahītukāmo vikramya sarvayatnena mādhavam । grahītuṁ nāśakat tatra taṁ tvaṁ prārthayase balāt ॥

निर्मोचने षट्सहस्राः पाशैर्बद्ध्वा महासुराः । ग्रहीतुं नाशकंश्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात् ॥

nirmocane ṣaṭsahasrāḥ pāśair baddhvā mahāsurāḥ । grahītuṁ nāśakaṁś cainaṁ taṁ tvaṁ prārthayase balāt ॥

प्राग्ज्योतिषगतं शौरिं नरकः सह दानवैः । ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात् ॥

prāgjyotiṣagataṁ śauriṁ narakaḥ saha dānavaiḥ । grahītuṁ nāśakat tatra taṁ tvaṁ prārthayase balāt ॥

अनेन हि हता बाल्ये पूतना शिशुना तथा । गोवर्धनो धारितश्च गवार्थे भरतर्षभ ॥

anena hi hatā bālye pūtanā śiśunā tathā । govardhano dhāritaś ca gavārthe bharatarṣabha ॥

अरिष्टो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलः । अश्वराजश्च निहतः कंसश्चारिष्टमाचरन् ॥

ariṣṭo dhenukaś caiva cāṇūraś ca mahābalaḥ । aśvarājaś ca nihataḥ kaṁsaś cāriṣṭam ācaran ॥

जरासंधश्च वक्रश्च शिशुपालश्च वीर्यवान् । बाणश्च निहतः संख्ये राजानश्च निषूदिताः ॥

jarāsaṁdhaś ca vakraś ca śiśupālaś ca vīryavān । bāṇaś ca nihataḥ saṁkhye rājānaś ca niṣūditāḥ ॥

वरुणो निर्जितो राजा पावकश्चामितौजसा । पारिजातं च हरता जितः साक्षाच्छचीपतिः ॥

varuṇo nirjito rājā pāvakaś cāmitaujasā । pārijātaṁ ca haratā jitaḥ sākṣāc chacīpatiḥ ॥

एकार्णवे शयानेन हतौ तौ मधुकैटभौ । जन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः ॥

ekārṇave śayānena hatau tau madhukaiṭabhau । janmāntaram upāgamya hayagrīvas tathā hataḥ ॥

अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे । यद्यदिच्छेदयं शौरिस्तत्तत्कुर्यादयत्नतः ॥

ayaṁ kartā na kriyate kāraṇaṁ cāpi pauruṣe । yad yad icched ayaṁ śauris tat tat kuryād ayatnataḥ ॥

तं न बुध्यसि गोविन्दं घोरविक्रममच्युतम् । आशीविषमिव क्रुद्धं तेजोराशिमनिर्जितम् ॥

taṁ na budhyasi govindaṁ ghoravikramam acyutam । āśīviṣam iva kruddhaṁ tejorāśim anirjitam ॥

प्रधर्षयन्महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् । पतंगोऽग्निमिवासाद्य सामात्यो न भविष्यसि ॥

pradharṣayan mahābāhuṁ kr̥ṣṇam akliṣṭakāriṇam । pataṁgo ’gnim ivāsādya sāmātyo na bhaviṣyasi ॥