Adhyāya 127

वैशंपायन उवाच । कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणोऽभ्यभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kr̥ṣṇasya vacanaṁ śrutvā dhr̥tarāṣṭro janeśvaraḥ । viduraṁ sarvadharmajñaṁ tvaramāṇo ’bhyabhāṣata ॥

गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम् । आनयेह तया सार्धमनुनेष्यामि दुर्मतिम् ॥

gaccha tāta mahāprājñāṁ gāndhārīṁ dīrghadarśinīm । ānayeha tayā sārdham anuneṣyāmi durmatim ॥

यदि सापि दुरात्मानं शमयेद्दुष्टचेतसम् । अपि कृष्णस्य सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम् ॥

yadi sāpi durātmānaṁ śamayed duṣṭacetasam । api kr̥ṣṇasya suhr̥das tiṣṭhema vacane vayam ॥

अपि लोभाभिभूतस्य पन्थानमनुदर्शयेत् । दुर्बुद्धेर्दुःसहायस्य समर्थं ब्रुवती वचः ॥

api lobhābhibhūtasya panthānam anudarśayet । durbuddher duḥsahāyasya samarthaṁ bruvatī vacaḥ ॥

अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत् । शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवदव्ययम् ॥

api no vyasanaṁ ghoraṁ duryodhanakr̥taṁ mahat । śamayec cirarātrāya yogakṣemavad avyayam ॥

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम् । आनयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥

rājñas tu vacanaṁ śrutvā viduro dīrghadarśinīm । ānayām āsa gāndhārīṁ dhr̥tarāṣṭrasya śāsanāt ॥

धृतराष्ट्र उवाच । एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगः । ऐश्वर्यलोभादैश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । eṣa gāndhāri putras te durātmā śāsanātigaḥ । aiśvaryalobhād aiśvaryaṁ jīvitaṁ ca prahāsyati ॥

अशिष्टवदमर्यादः पापैः सह दुरात्मभिः । सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः ॥

aśiṣṭavad amaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmabhiḥ । sabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhr̥dvacaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । सा भर्तुर्वचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी । अन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sā bhartur vacanaṁ śrutvā rājaputrī yaśasvinī । anvicchantī mahac chreyo gāndhārī vākyam abravīt ॥

आनयेह सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकमातुरम् । न हि राज्यमशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना ॥

ānayeha sutaṁ kṣipraṁ rājyakāmukam āturam । na hi rājyam aśiṣṭena śakyaṁ dharmārthalopinā ॥

त्वं ह्येवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियः । यो जानन्पापतामस्य तत्प्रज्ञामनुवर्तसे ॥

tvaṁ hy evātra bhr̥śaṁ garhyo dhr̥tarāṣṭra sutapriyaḥ । yo jānan pāpatām asya tatprajñām anuvartase ॥

स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो मोहमास्थितः । अशक्योऽद्य त्वया राजन्विनिवर्तयितुं बलात् ॥

sa eṣa kāmamanyubhyāṁ pralabdho moham āsthitaḥ । aśakyo ’dya tvayā rājan vinivartayituṁ balāt ॥

राज्यप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः । दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रोऽश्नुते फलम् ॥

rājyapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ । duḥsahāyasya lubdhasya dhr̥tarāṣṭro ’śnute phalam ॥

कथं हि स्वजने भेदमुपेक्षेत महामतिः । भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रसहिष्यन्ति शत्रवः ॥

kathaṁ hi svajane bhedam upekṣeta mahāmatiḥ । bhinnaṁ hi svajanena tvāṁ prasahiṣyanti śatravaḥ ॥

या हि शक्या महाराज साम्ना दानेन वा पुनः । निस्तर्तुमापदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत् ॥

yā hi śakyā mahārāja sāmnā dānena vā punaḥ । nistartum āpadaḥ sveṣu daṇḍaṁ kas tatra pātayet ॥

शासनाद्धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनममर्षणम् । मातुश्च वचनात्क्षत्ता सभां प्रावेशयत्पुनः ॥

śāsanād dhr̥tarāṣṭrasya duryodhanam amarṣaṇam । mātuś ca vacanāt kṣattā sabhāṁ prāveśayat punaḥ ॥

स मातुर्वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश सभां पुनः । अभिताम्रेक्षणः क्रोधान्निःश्वसन्निव पन्नगः ॥

sa mātur vacanākāṅkṣī praviveśa sabhāṁ punaḥ । abhitāmrekṣaṇaḥ krodhān niḥśvasann iva pannagaḥ ॥

तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमास्थितम् । विगर्हमाणा गान्धारी समर्थं वाक्यमब्रवीत् ॥

taṁ praviṣṭam abhiprekṣya putram utpatham āsthitam । vigarhamāṇā gāndhārī samarthaṁ vākyam abravīt ॥

दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक । हितं ते सानुबन्धस्य तथायत्यां सुखोदयम् ॥

duryodhana nibodhedaṁ vacanaṁ mama putraka । hitaṁ te sānubandhasya tathāyatyāṁ sukhodayam ॥

भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृता । भवेद्द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया ॥

bhīṣmasya tu pituś caiva mama cāpacitiḥ kr̥tā । bhaved droṇamukhānāṁ ca suhr̥dāṁ śāmyatā tvayā ॥

न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते । अवाप्तुं रक्षितुं वापि भोक्तुं वा भरतर्षभ ॥

na hi rājyaṁ mahāprājña svena kāmena śakyate । avāptuṁ rakṣituṁ vāpi bhoktuṁ vā bharatarṣabha ॥

न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यमश्नीयाद्दीर्घमन्तरम् । विजितात्मा तु मेधावी स राज्यमभिपालयेत् ॥

na hy avaśyendriyo rājyam aśnīyād dīrgham antaram । vijitātmā tu medhāvī sa rājyam abhipālayet ॥

कामक्रोधौ हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षतः । तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम् ॥

kāmakrodhau hi puruṣam arthebhyo vyapakarṣataḥ । tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm ॥

लोकेश्वरप्रभुत्वं हि महदेतद्दुरात्मभिः । राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यमभिरक्षितुम् ॥

lokeśvaraprabhutvaṁ hi mahad etad durātmabhiḥ । rājyaṁ nāmepsitaṁ sthānaṁ na śakyam abhirakṣitum ॥

इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुर्नियच्छेदर्थधर्मयोः । इन्द्रियैर्नियतैर्बुद्धिर्वर्धतेऽग्निरिवेन्धनैः ॥

indriyāṇi mahat prepsur niyacched arthadharmayoḥ । indriyair niyatair buddhir vardhate ’gnir ivendhanaiḥ ॥

अविधेयानि हीमानि व्यापादयितुमप्यलम् । अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ॥

avidheyāni hīmāni vyāpādayitum apy alam । avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim ॥

अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते । अजितात्माजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥

avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate । ajitātmājitāmātyaḥ so ’vaśaḥ parihīyate ॥

आत्मानमेव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत् । ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥

ātmānam eva prathamaṁ deśarūpeṇa yo jayet । tato ’mātyān amitrāṁś ca na moghaṁ vijigīṣate ॥

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु । परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥

vaśyendriyaṁ jitāmātyaṁ dhr̥tadaṇḍaṁ vikāriṣu । parīkṣyakāriṇaṁ dhīram atyantaṁ śrīr niṣevate ॥

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ । कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः ॥

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau । kāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṁ tau vilumpataḥ ॥

याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्यापिदधुर्मुखम् । बिभ्यतोऽनुपरागस्य कामक्रोधौ स्म वर्धितौ ॥

yābhyāṁ hi devāḥ svaryātuḥ svargasyāpidadhur mukham । bibhyato ’nuparāgasya kāmakrodhau sma vardhitau ॥

कामं क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः । सम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते ॥

kāmaṁ krodhaṁ ca lobhaṁ ca dambhaṁ darpaṁ ca bhūmipaḥ । samyag vijetuṁ yo veda sa mahīm abhijāyate ॥

सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपः । ईप्सन्नर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम् ॥

satataṁ nigrahe yukta indriyāṇāṁ bhaven nr̥paḥ । īpsann arthaṁ ca dharmaṁ ca dviṣatāṁ ca parābhavam ॥

कामाभिभूतः क्रोधाद्वा यो मिथ्या प्रतिपद्यते । स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत ॥

kāmābhibhūtaḥ krodhād vā yo mithyā pratipadyate । sveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavanty uta ॥

एकीभूतैर्महाप्राज्ञैः शूरैररिनिबर्हणैः । पाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी ॥

ekībhūtair mahāprājñaiḥ śūrair arinibarhaṇaiḥ । pāṇḍavaiḥ pr̥thivīṁ tāta bhokṣyase sahitaḥ sukhī ॥

यथा भीष्मः शांतनवो द्रोणश्चापि महारथः । आहतुस्तात तत्सत्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ ॥

yathā bhīṣmaḥ śāṁtanavo droṇaś cāpi mahārathaḥ । āhatus tāta tat satyam ajeyau kr̥ṣṇapāṇḍavau ॥

प्रपद्यस्व महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् । प्रसन्नो हि सुखाय स्यादुभयोरेव केशवः ॥

prapadyasva mahābāhuṁ kr̥ṣṇam akliṣṭakāriṇam । prasanno hi sukhāya syād ubhayor eva keśavaḥ ॥

सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने । प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः ॥

suhr̥dām arthakāmānāṁ yo na tiṣṭhati śāsane । prājñānāṁ kr̥tavidyānāṁ sa naraḥ śatrunandanaḥ ॥

न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम् । न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः ॥

na yuddhe tāta kalyāṇaṁ na dharmārthau kutaḥ sukham । na cāpi vijayo nityaṁ mā yuddhe ceta ādhithāḥ ॥

भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्रा ते बाह्लिकेन च । दत्तोंऽशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद्भीतैररिंदम ॥

bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitrā te bāhlikena ca । datto ’ṁśaḥ pāṇḍuputrāṇāṁ bhedād bhītair ariṁdama ॥

तस्य चैतत्प्रदानस्य फलमद्यानुपश्यसि । यद्भुङ्क्षे पृथिवीं सर्वां शूरैर्निहतकण्टकाम् ॥

tasya caitat pradānasya phalam adyānupaśyasi । yad bhuṅkṣe pr̥thivīṁ sarvāṁ śūrair nihatakaṇṭakām ॥

प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिंदम । यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुमर्धं महीक्षिताम् ॥

prayaccha pāṇḍuputrāṇāṁ yathocitam ariṁdama । yadīcchasi sahāmātyo bhoktum ardhaṁ mahīkṣitām ॥

अलमर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवनम् । सुहृदां वचने तिष्ठन्यशः प्राप्स्यसि भारत ॥

alam ardhaṁ pr̥thivyās te sahāmātyasya jīvanam । suhr̥dāṁ vacane tiṣṭhan yaśaḥ prāpsyasi bhārata ॥

श्रीमद्भिरात्मवद्भिर्हि बुद्धिमद्भिर्जितेन्द्रियैः । पाण्डवैर्विग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात् ॥

śrīmadbhir ātmavadbhir hi buddhimadbhir jitendriyaiḥ । pāṇḍavair vigrahas tāta bhraṁśayen mahataḥ sukhāt ॥

निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम् । स्वमंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ ॥

nigr̥hya suhr̥dāṁ manyuṁ śādhi rājyaṁ yathocitam । svam aṁśaṁ pāṇḍuputrebhyaḥ pradāya bharatarṣabha ॥

अलमह्ना निकारोऽयं त्रयोदश समाः कृतः । शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम् ॥

alam ahnā nikāro ’yaṁ trayodaśa samāḥ kr̥taḥ । śamayainaṁ mahāprājña kāmakrodhasamedhitam ॥

न चैष शक्तः पार्थानां यस्त्वदर्थमभीप्सति । सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश्च ते ॥

na caiṣa śaktaḥ pārthānāṁ yas tvadartham abhīpsati । sūtaputro dr̥ḍhakrodho bhrātā duḥśāsanaś ca te ॥

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनंजये । धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम् ॥

bhīṣme droṇe kr̥pe karṇe bhīmasene dhanaṁjaye । dhr̥ṣṭadyumne ca saṁkruddhe na syuḥ sarvāḥ prajā dhruvam ॥

अमर्षवशमापन्नो मा कुरूंस्तात जीघनः । सर्वा हि पृथिवी स्पृष्टा त्वत्पाण्डवकृते वधम् ॥

amarṣavaśam āpanno mā kurūṁs tāta jīghanaḥ । sarvā hi pr̥thivī spr̥ṣṭā tvatpāṇḍavakr̥te vadham ॥

यच्च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयः । योत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतदद्योपपद्यते ॥

yac ca tvaṁ manyase mūḍha bhīṣmadroṇakr̥pādayaḥ । yotsyante sarvaśaktyeti naitad adyopapadyate ॥

समं हि राज्यं प्रीतिश्च स्थानं च विजितात्मनाम् । पाण्डवेष्वथ युष्मासु धर्मस्त्वभ्यधिकस्ततः ॥

samaṁ hi rājyaṁ prītiś ca sthānaṁ ca vijitātmanām । pāṇḍaveṣv atha yuṣmāsu dharmas tv abhyadhikas tataḥ ॥

राजपिण्डभयादेते यदि हास्यन्ति जीवितम् । न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदीक्षितुम् ॥

rājapiṇḍabhayād ete yadi hāsyanti jīvitam । na hi śakṣyanti rājānaṁ yudhiṣṭhiram udīkṣitum ॥

न लोभादर्थसंपत्तिर्नराणामिह दृश्यते । तदलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ ॥

na lobhād arthasaṁpattir narāṇām iha dr̥śyate । tad alaṁ tāta lobhena praśāmya bharatarṣabha ॥