Adhyāya 126

वैशंपायन उवाच । ततः प्रहस्य दाशार्हः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ prahasya dāśārhaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ । duryodhanam idaṁ vākyam abravīt kurusaṁsadi ॥

लप्स्यसे वीरशयनं काममेतदवाप्स्यसि । स्थिरो भव सहामात्यो विमर्दो भविता महान् ॥

lapsyase vīraśayanaṁ kāmam etad avāpsyasi । sthiro bhava sahāmātyo vimardo bhavitā mahān ॥

यच्चैवं मन्यसे मूढ न मे कश्चिद्व्यतिक्रमः । पाण्डवेष्विति तत्सर्वं निबोधत नराधिपाः ॥

yac caivaṁ manyase mūḍha na me kaś cid vyatikramaḥ । pāṇḍaveṣv iti tat sarvaṁ nibodhata narādhipāḥ ॥

श्रिया संतप्यमानेन पाण्डवानां महात्मनाम् । त्वया दुर्मन्त्रितं द्यूतं सौबलेन च भारत ॥

śriyā saṁtapyamānena pāṇḍavānāṁ mahātmanām । tvayā durmantritaṁ dyūtaṁ saubalena ca bhārata ॥

कथं च ज्ञातयस्तात श्रेयांसः साधुसंमताः । तथान्याय्यमुपस्थातुं जिह्मेनाजिह्मचारिणः ॥

kathaṁ ca jñātayas tāta śreyāṁsaḥ sādhusaṁmatāḥ । tathānyāyyam upasthātuṁ jihmenājihmacāriṇaḥ ॥

अक्षद्यूतं महाप्राज्ञ सतामरतिनाशनम् । असतां तत्र जायन्ते भेदाश्च व्यसनानि च ॥

akṣadyūtaṁ mahāprājña satām aratināśanam । asatāṁ tatra jāyante bhedāś ca vyasanāni ca ॥

तदिदं व्यसनं घोरं त्वया द्यूतमुखं कृतम् । असमीक्ष्य सदाचारैः सार्धं पापानुबन्धनैः ॥

tad idaṁ vyasanaṁ ghoraṁ tvayā dyūtamukhaṁ kr̥tam । asamīkṣya sadācāraiḥ sārdhaṁ pāpānubandhanaiḥ ॥

कश्चान्यो ज्ञातिभार्यां वै विप्रकर्तुं तथार्हति । आनीय च सभां वक्तुं यथोक्ता द्रौपदी त्वया ॥

kaś cānyo jñātibhāryāṁ vai viprakartuṁ tathārhati । ānīya ca sabhāṁ vaktuṁ yathoktā draupadī tvayā ॥

कुलीना शीलसंपन्ना प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । महिषी पाण्डुपुत्राणां तथा विनिकृता त्वया ॥

kulīnā śīlasaṁpannā prāṇebhyo ’pi garīyasī । mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṁ tathā vinikr̥tā tvayā ॥

जानन्ति कुरवः सर्वे यथोक्ताः कुरुसंसदि । दुःशासनेन कौन्तेयाः प्रव्रजन्तः परंतपाः ॥

jānanti kuravaḥ sarve yathoktāḥ kurusaṁsadi । duḥśāsanena kaunteyāḥ pravrajantaḥ paraṁtapāḥ ॥

सम्यग्वृत्तेष्वलुब्धेषु सततं धर्मचारिषु । स्वेषु बन्धुषु कः साधुश्चरेदेवमसांप्रतम् ॥

samyagvr̥tteṣv alubdheṣu satataṁ dharmacāriṣu । sveṣu bandhuṣu kaḥ sādhuś cared evam asāṁpratam ॥

नृशंसानामनार्याणां परुषाणां च भाषणम् । कर्णदुःशासनाभ्यां च त्वया च बहुशः कृतम् ॥

nr̥śaṁsānām anāryāṇāṁ paruṣāṇāṁ ca bhāṣaṇam । karṇaduḥśāsanābhyāṁ ca tvayā ca bahuśaḥ kr̥tam ॥

सह मात्रा प्रदग्धुं तान्बालकान्वारणावते । आस्थितः परमं यत्नं न समृद्धं च तत्तव ॥

saha mātrā pradagdhuṁ tān bālakān vāraṇāvate । āsthitaḥ paramaṁ yatnaṁ na samr̥ddhaṁ ca tat tava ॥

ऊषुश्च सुचिरं कालं प्रच्छन्नाः पाण्डवास्तदा । मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥

ūṣuś ca suciraṁ kālaṁ pracchannāḥ pāṇḍavās tadā । mātrā sahaikacakrāyāṁ brāhmaṇasya niveśane ॥

विषेण सर्पबन्धैश्च यतिताः पाण्डवास्त्वया । सर्वोपायैर्विनाशाय न समृद्धं च तत्तव ॥

viṣeṇa sarpabandhaiś ca yatitāḥ pāṇḍavās tvayā । sarvopāyair vināśāya na samr̥ddhaṁ ca tat tava ॥

एवंबुद्धिः पाण्डवेषु मिथ्यावृत्तिः सदा भवान् । कथं ते नापराधोऽस्ति पाण्डवेषु महात्मसु ॥

evaṁbuddhiḥ pāṇḍaveṣu mithyāvr̥ttiḥ sadā bhavān । kathaṁ te nāparādho ’sti pāṇḍaveṣu mahātmasu ॥

कृत्वा बहून्यकार्याणि पाण्डवेषु नृशंसवत् । मिथ्यावृत्तिरनार्यः सन्नद्य विप्रतिपद्यसे ॥

kr̥tvā bahūny akāryāṇi pāṇḍaveṣu nr̥śaṁsavat । mithyāvr̥ttir anāryaḥ sann adya vipratipadyase ॥

मातापितृभ्यां भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च । शाम्येति मुहुरुक्तोऽसि न च शाम्यसि पार्थिव ॥

mātāpitr̥bhyāṁ bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca । śāmyeti muhur ukto ’si na ca śāmyasi pārthiva ॥

शमे हि सुमहानर्थस्तव पार्थस्य चोभयोः । न च रोचयसे राजन्किमन्यद्बुद्धिलाघवात् ॥

śame hi sumahān arthas tava pārthasya cobhayoḥ । na ca rocayase rājan kim anyad buddhilāghavāt ॥

न शर्म प्राप्स्यसे राजन्नुत्क्रम्य सुहृदां वचः । अधर्म्यमयशस्यं च क्रियते पार्थिव त्वया ॥

na śarma prāpsyase rājann utkramya suhr̥dāṁ vacaḥ । adharmyam ayaśasyaṁ ca kriyate pārthiva tvayā ॥

एवं ब्रुवति दाशार्हे दुर्योधनममर्षणम् । दुःशासन इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥

evaṁ bruvati dāśārhe duryodhanam amarṣaṇam । duḥśāsana idaṁ vākyam abravīt kurusaṁsadi ॥

न चेत्संधास्यसे राजन्स्वेन कामेन पाण्डवैः । बद्ध्वा किल त्वां दास्यन्ति कुन्तीपुत्राय कौरवाः ॥

na cet saṁdhāsyase rājan svena kāmena pāṇḍavaiḥ । baddhvā kila tvāṁ dāsyanti kuntīputrāya kauravāḥ ॥

वैकर्तनं त्वां च मां च त्रीनेतान्मनुजर्षभ । पाण्डवेभ्यः प्रदास्यन्ति भीष्मो द्रोणः पिता च ते ॥

vaikartanaṁ tvāṁ ca māṁ ca trīn etān manujarṣabha । pāṇḍavebhyaḥ pradāsyanti bhīṣmo droṇaḥ pitā ca te ॥

भ्रातुरेतद्वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रः सुयोधनः । क्रुद्धः प्रातिष्ठतोत्थाय महानाग इव श्वसन् ॥

bhrātur etad vacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ । kruddhaḥ prātiṣṭhatotthāya mahānāga iva śvasan ॥

विदुरं धृतराष्ट्रं च महाराजं च बाह्लिकम् । कृपं च सोमदत्तं च भीष्मं द्रोणं जनार्दनम् ॥

viduraṁ dhr̥tarāṣṭraṁ ca mahārājaṁ ca bāhlikam । kr̥paṁ ca somadattaṁ ca bhīṣmaṁ droṇaṁ janārdanam ॥

सर्वानेताननादृत्य दुर्मतिर्निरपत्रपः । अशिष्टवदमर्यादो मानी मान्यावमानिता ॥

sarvān etān anādr̥tya durmatir nirapatrapaḥ । aśiṣṭavad amaryādo mānī mānyāvamānitā ॥

तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य भ्रातरो मनुजर्षभम् । अनुजग्मुः सहामात्या राजानश्चापि सर्वशः ॥

taṁ prasthitam abhiprekṣya bhrātaro manujarṣabham । anujagmuḥ sahāmātyā rājānaś cāpi sarvaśaḥ ॥

सभायामुत्थितं क्रुद्धं प्रस्थितं भ्रातृभिः सह । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ॥

sabhāyām utthitaṁ kruddhaṁ prasthitaṁ bhrātr̥bhiḥ saha । duryodhanam abhiprekṣya bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’bravīt ॥

धर्मार्थावभिसंत्यज्य संरम्भं योऽनुमन्यते । हसन्ति व्यसने तस्य दुर्हृदो नचिरादिव ॥

dharmārthāv abhisaṁtyajya saṁrambhaṁ yo ’numanyate । hasanti vyasane tasya durhr̥do nacirād iva ॥

दुरात्मा राजपुत्रोऽयं धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित् । मिथ्याभिमानी राज्यस्य क्रोधलोभवशानुगः ॥

durātmā rājaputro ’yaṁ dhārtarāṣṭro ’nupāyavit । mithyābhimānī rājyasya krodhalobhavaśānugaḥ ॥

कालपक्वमिदं मन्ये सर्वक्षत्रं जनार्दन । सर्वे ह्यनुसृता मोहात्पार्थिवाः सह मन्त्रिभिः ॥

kālapakvam idaṁ manye sarvakṣatraṁ janārdana । sarve hy anusr̥tā mohāt pārthivāḥ saha mantribhiḥ ॥

भीष्मस्याथ वचः श्रुत्वा दाशार्हः पुष्करेक्षणः । भीष्मद्रोणमुखान्सर्वानभ्यभाषत वीर्यवान् ॥

bhīṣmasyātha vacaḥ śrutvā dāśārhaḥ puṣkarekṣaṇaḥ । bhīṣmadroṇamukhān sarvān abhyabhāṣata vīryavān ॥

सर्वेषां कुरुवृद्धानां महानयमतिक्रमः । प्रसह्य मन्दमैश्वर्ये न नियच्छत यन्नृपम् ॥

sarveṣāṁ kuruvr̥ddhānāṁ mahān ayam atikramaḥ । prasahya mandam aiśvarye na niyacchata yan nr̥pam ॥

तत्र कार्यमहं मन्ये प्राप्तकालमरिंदमाः । क्रियमाणे भवेच्छ्रेयस्तत्सर्वं शृणुतानघाः ॥

tatra kāryam ahaṁ manye prāptakālam ariṁdamāḥ । kriyamāṇe bhavec chreyas tat sarvaṁ śr̥ṇutānaghāḥ ॥

प्रत्यक्षमेतद्भवतां यद्वक्ष्यामि हितं वचः । भवतामानुकूल्येन यदि रोचेत भारताः ॥

pratyakṣam etad bhavatāṁ yad vakṣyāmi hitaṁ vacaḥ । bhavatām ānukūlyena yadi roceta bhāratāḥ ॥

भोजराजस्य वृद्धस्य दुराचारो ह्यनात्मवान् । जीवतः पितुरैश्वर्यं हृत्वा मन्युवशं गतः ॥

bhojarājasya vr̥ddhasya durācāro hy anātmavān । jīvataḥ pitur aiśvaryaṁ hr̥tvā manyuvaśaṁ gataḥ ॥

उग्रसेनसुतः कंसः परित्यक्तः स बान्धवैः । ज्ञातीनां हितकामेन मया शस्तो महामृधे ॥

ugrasenasutaḥ kaṁsaḥ parityaktaḥ sa bāndhavaiḥ । jñātīnāṁ hitakāmena mayā śasto mahāmr̥dhe ॥

आहुकः पुनरस्माभिर्ज्ञातिभिश्चापि सत्कृतः । उग्रसेनः कृतो राजा भोजराजन्यवर्धनः ॥

āhukaḥ punar asmābhir jñātibhiś cāpi satkr̥taḥ । ugrasenaḥ kr̥to rājā bhojarājanyavardhanaḥ ॥

कंसमेकं परित्यज्य कुलार्थे सर्वयादवाः । संभूय सुखमेधन्ते भारतान्धकवृष्णयः ॥

kaṁsam ekaṁ parityajya kulārthe sarvayādavāḥ । saṁbhūya sukham edhante bhāratāndhakavr̥ṣṇayaḥ ॥

अपि चाप्यवदद्राजन्परमेष्ठी प्रजापतिः । व्यूढे देवासुरे युद्धेऽभ्युद्यतेष्वायुधेषु च ॥

api cāpy avadad rājan parameṣṭhī prajāpatiḥ । vyūḍhe devāsure yuddhe ’bhyudyateṣv āyudheṣu ca ॥

द्वैधीभूतेषु लोकेषु विनश्यत्सु च भारत । अब्रवीत्सृष्टिमान्देवो भगवाँल्लोकभावनः ॥

dvaidhībhūteṣu lokeṣu vinaśyatsu ca bhārata । abravīt sr̥ṣṭimān devo bhagavām̐l lokabhāvanaḥ ॥

पराभविष्यन्त्यसुरा दैतेया दानवैः सह । आदित्या वसवो रुद्रा भविष्यन्ति दिवौकसः ॥

parābhaviṣyanty asurā daiteyā dānavaiḥ saha । ādityā vasavo rudrā bhaviṣyanti divaukasaḥ ॥

देवासुरमनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः । अस्मिन्युद्धे सुसंयत्ता हनिष्यन्ति परस्परम् ॥

devāsuramanuṣyāś ca gandharvoragarākṣasāḥ । asmin yuddhe susaṁyattā haniṣyanti parasparam ॥

इति मत्वाब्रवीद्धर्मं परमेष्ठी प्रजापतिः । वरुणाय प्रयच्छैतान्बद्ध्वा दैतेयदानवान् ॥

iti matvābravīd dharmaṁ parameṣṭhī prajāpatiḥ । varuṇāya prayacchaitān baddhvā daiteyadānavān ॥

एवमुक्तस्ततो धर्मो नियोगात्परमेष्ठिनः । वरुणाय ददौ सर्वान्बद्ध्वा दैतेयदानवान् ॥

evam uktas tato dharmo niyogāt parameṣṭhinaḥ । varuṇāya dadau sarvān baddhvā daiteyadānavān ॥

तान्बद्ध्वा धर्मपाशैश्च स्वैश्च पाशैर्जलेश्वरः । वरुणः सागरे यत्तो नित्यं रक्षति दानवान् ॥

tān baddhvā dharmapāśaiś ca svaiś ca pāśair jaleśvaraḥ । varuṇaḥ sāgare yatto nityaṁ rakṣati dānavān ॥

तथा दुर्योधनं कर्णं शकुनिं चापि सौबलम् । बद्ध्वा दुःशासनं चापि पाण्डवेभ्यः प्रयच्छत ॥

tathā duryodhanaṁ karṇaṁ śakuniṁ cāpi saubalam । baddhvā duḥśāsanaṁ cāpi pāṇḍavebhyaḥ prayacchata ॥

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥

tyajet kulārthe puruṣaṁ grāmasyārthe kulaṁ tyajet । grāmaṁ janapadasyārthe ātmārthe pr̥thivīṁ tyajet ॥

राजन्दुर्योधनं बद्ध्वा ततः संशाम्य पाण्डवैः । त्वत्कृते न विनश्येयुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥

rājan duryodhanaṁ baddhvā tataḥ saṁśāmya pāṇḍavaiḥ । tvatkr̥te na vinaśyeyuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha ॥