Adhyāya 108

सुपर्ण उवाच । इयं दिग्दयिता राज्ञो वरुणस्य तु गोपतेः । सदा सलिलराजस्य प्रतिष्ठा चादिरेव च ॥

suparṇa uvāca । iyaṁ dig dayitā rājño varuṇasya tu gopateḥ । sadā salilarājasya pratiṣṭhā cādir eva ca ॥

अत्र पश्चादहः सूर्यो विसर्जयति भाः स्वयम् । पश्चिमेत्यभिविख्याता दिगियं द्विजसत्तम ॥

atra paścād ahaḥ sūryo visarjayati bhāḥ svayam । paścimety abhivikhyātā dig iyaṁ dvijasattama ॥

यादसामत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये । कश्यपो भगवान्देवो वरुणं स्माभ्यषेचयत् ॥

yādasām atra rājyena salilasya ca guptaye । kaśyapo bhagavān devo varuṇaṁ smābhyaṣecayat ॥

अत्र पीत्वा समस्तान्वै वरुणस्य रसांस्तु षट् । जायते तरुणः सोमः शुक्लस्यादौ तमिस्रहा ॥

atra pītvā samastān vai varuṇasya rasāṁs tu ṣaṭ । jāyate taruṇaḥ somaḥ śuklasyādau tamisrahā ॥

अत्र पश्चात्कृता दैत्या वायुना संयतास्तदा । निःश्वसन्तो महानागैरर्दिताः सुषुपुर्द्विज ॥

atra paścāt kr̥tā daityā vāyunā saṁyatās tadā । niḥśvasanto mahānāgair arditāḥ suṣupur dvija ॥

अत्र सूर्यं प्रणयिनं प्रतिगृह्णाति पर्वतः । अस्तो नाम यतः संध्या पश्चिमा प्रतिसर्पति ॥

atra sūryaṁ praṇayinaṁ pratigr̥hṇāti parvataḥ । asto nāma yataḥ saṁdhyā paścimā pratisarpati ॥

अतो रात्रिश्च निद्रा च निर्गता दिवसक्षये । जायते जीवलोकस्य हर्तुमर्धमिवायुषः ॥

ato rātriś ca nidrā ca nirgatā divasakṣaye । jāyate jīvalokasya hartum ardham ivāyuṣaḥ ॥

अत्र देवीं दितिं सुप्तामात्मप्रसवधारिणीम् । विगर्भामकरोच्छक्रो यत्र जातो मरुद्गणः ॥

atra devīṁ ditiṁ suptām ātmaprasavadhāriṇīm । vigarbhām akaroc chakro yatra jāto marudgaṇaḥ ॥

अत्र मूलं हिमवतो मन्दरं याति शाश्वतम् । अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तोऽधिगम्यते ॥

atra mūlaṁ himavato mandaraṁ yāti śāśvatam । api varṣasahasreṇa na cāsyānto ’dhigamyate ॥

अत्र काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुवहस्य च । उदधेस्तीरमासाद्य सुरभिः क्षरते पयः ॥

atra kāñcanaśailasya kāñcanāmbuvahasya ca । udadhes tīram āsādya surabhiḥ kṣarate payaḥ ॥

अत्र मध्ये समुद्रस्य कबन्धः प्रतिदृश्यते । स्वर्भानोः सूर्यकल्पस्य सोमसूर्यौ जिघांसतः ॥

atra madhye samudrasya kabandhaḥ pratidr̥śyate । svarbhānoḥ sūryakalpasya somasūryau jighāṁsataḥ ॥

सुवर्णशिरसोऽप्यत्र हरिरोम्णः प्रगायतः । अदृश्यस्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनिः ॥

suvarṇaśiraso ’py atra hariromṇaḥ pragāyataḥ । adr̥śyasyāprameyasya śrūyate vipulo dhvaniḥ ॥

अत्र ध्वजवती नाम कुमारी हरिमेधसः । आकाशे तिष्ठ तिष्ठेति तस्थौ सूर्यस्य शासनात् ॥

atra dhvajavatī nāma kumārī harimedhasaḥ । ākāśe tiṣṭha tiṣṭheti tasthau sūryasya śāsanāt ॥

अत्र वायुस्तथा वह्निरापः खं चैव गालव । आह्निकं चैव नैशं च दुःखस्पर्शं विमुञ्चति । अतः प्रभृति सूर्यस्य तिर्यगावर्तते गतिः ॥

atra vāyus tathā vahnir āpaḥ khaṁ caiva gālava । āhnikaṁ caiva naiśaṁ ca duḥkhasparśaṁ vimuñcati । ataḥ prabhr̥ti sūryasya tiryag āvartate gatiḥ ॥

अत्र ज्योतींषि सर्वाणि विशन्त्यादित्यमण्डलम् । अष्टाविंशतिरात्रं च चङ्क्रम्य सह भानुना । निष्पतन्ति पुनः सूर्यात्सोमसंयोगयोगतः ॥

atra jyotīṁṣi sarvāṇi viśanty ādityamaṇḍalam । aṣṭāviṁśatirātraṁ ca caṅkramya saha bhānunā । niṣpatanti punaḥ sūryāt somasaṁyogayogataḥ ॥

अत्र नित्यं स्रवन्तीनां प्रभवः सागरोदयः । अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणाश्रयाः ॥

atra nityaṁ sravantīnāṁ prabhavaḥ sāgarodayaḥ । atra lokatrayasyāpas tiṣṭhanti varuṇāśrayāḥ ॥

अत्र पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशनम् । अनादिनिधनस्यात्र विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ॥

atra pannagarājasyāpy anantasya niveśanam । anādinidhanasyātra viṣṇoḥ sthānam anuttamam ॥

अत्रानलसखस्यापि पवनस्य निवेशनम् । महर्षेः कश्यपस्यात्र मारीचस्य निवेशनम् ॥

atrānalasakhasyāpi pavanasya niveśanam । maharṣeḥ kaśyapasyātra mārīcasya niveśanam ॥

एष ते पश्चिमो मार्गो दिग्द्वारेण प्रकीर्तितः । ब्रूहि गालव गच्छावो बुद्धिः का द्विजसत्तम ॥

eṣa te paścimo mārgo digdvāreṇa prakīrtitaḥ । brūhi gālava gacchāvo buddhiḥ kā dvijasattama ॥