Adhyāya 1

वैशंपायन उवाच । कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरा;स्तदाभिमन्योर्मुदितस्वपक्षाः । विश्रम्य चत्वार्युषसः प्रतीताः; सभां विराटस्य ततोऽभिजग्मुः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kr̥tvā vivāhaṁ tu kurupravīrās; tadābhimanyor muditasvapakṣāḥ । viśramya catvāry uṣasaḥ pratītāḥ; sabhāṁ virāṭasya tato ’bhijagmuḥ ॥

सभा तु सा मत्स्यपतेः समृद्धा; मणिप्रवेकोत्तमरत्नचित्रा । न्यस्तासना माल्यवती सुगन्धा; तामभ्ययुस्ते नरराजवर्याः ॥

sabhā tu sā matsyapateḥ samr̥ddhā; maṇipravekottamaratnacitrā । nyastāsanā mālyavatī sugandhā; tām abhyayus te nararājavaryāḥ ॥

अथासनान्याविशतां पुरस्ता;दुभौ विराटद्रुपदौ नरेन्द्रौ । वृद्धश्च मान्यः पृथिवीपतीनां; पितामहो रामजनार्दनाभ्याम् ॥

athāsanāny āviśatāṁ purastād; ubhau virāṭadrupadau narendrau । vr̥ddhaś ca mānyaḥ pr̥thivīpatīnāṁ; pitāmaho rāmajanārdanābhyām ॥

पाञ्चालराजस्य समीपतस्तु; शिनिप्रवीरः सहरौहिणेयः । मत्स्यस्य राज्ञस्तु सुसंनिकृष्टौ; जनार्दनश्चैव युधिष्ठिरश्च ॥

pāñcālarājasya samīpatas tu; śinipravīraḥ saharauhiṇeyaḥ । matsyasya rājñas tu susaṁnikr̥ṣṭau; janārdanaś caiva yudhiṣṭhiraś ca ॥

सुताश्च सर्वे द्रुपदस्य राज्ञो; भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च । प्रद्युम्नसाम्बौ च युधि प्रवीरौ; विराटपुत्रश्च सहाभिमन्युः ॥

sutāś ca sarve drupadasya rājño; bhīmārjunau mādravatīsutau ca । pradyumnasāmbau ca yudhi pravīrau; virāṭaputraś ca sahābhimanyuḥ ॥

सर्वे च शूराः पितृभिः समाना; वीर्येण रूपेण बलेन चैव । उपाविशन्द्रौपदेयाः कुमाराः; सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु ॥

sarve ca śūrāḥ pitr̥bhiḥ samānā; vīryeṇa rūpeṇa balena caiva । upāviśan draupadeyāḥ kumārāḥ; suvarṇacitreṣu varāsaneṣu ॥

तथोपविष्टेषु महारथेषु; विभ्राजमानाम्बरभूषणेषु । रराज सा राजवती समृद्धा; ग्रहैरिव द्यौर्विमलैरुपेता ॥

tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu; vibhrājamānāmbarabhūṣaṇeṣu । rarāja sā rājavatī samr̥ddhā; grahair iva dyaur vimalair upetā ॥

ततः कथास्ते समवाययुक्ताः; कृत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः । तस्थुर्मुहूर्तं परिचिन्तयन्तः; कृष्णं नृपास्ते समुदीक्षमाणाः ॥

tataḥ kathās te samavāyayuktāḥ; kr̥tvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ । tasthur muhūrtaṁ paricintayantaḥ; kr̥ṣṇaṁ nr̥pās te samudīkṣamāṇāḥ ॥

कथान्तमासाद्य च माधवेन; संघट्टिताः पाण्डवकार्यहेतोः । ते राजसिंहाः सहिता ह्यशृण्व;न्वाक्यं महार्थं च महोदयं च ॥

kathāntam āsādya ca mādhavena; saṁghaṭṭitāḥ pāṇḍavakāryahetoḥ । te rājasiṁhāḥ sahitā hy aśr̥ṇvan; vākyaṁ mahārthaṁ ca mahodayaṁ ca ॥

कृष्ण उवाच । सर्वैर्भवद्भिर्विदितं यथायं; युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम् । जितो निकृत्यापहृतं च राज्यं; पुनः प्रवासे समयः कृतश्च ॥

kr̥ṣṇa uvāca । sarvair bhavadbhir viditaṁ yathāyaṁ; yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām । jito nikr̥tyāpahr̥taṁ ca rājyaṁ; punaḥ pravāse samayaḥ kr̥taś ca ॥

शक्तैर्विजेतुं तरसा महीं च; सत्ये स्थितैस्तच्चरितं यथावत् । पाण्डोः सुतैस्तद्व्रतमुग्ररूपं; वर्षाणि षट्सप्त च भारताग्र्यैः ॥

śaktair vijetuṁ tarasā mahīṁ ca; satye sthitais tac caritaṁ yathāvat । pāṇḍoḥ sutais tad vratam ugrarūpaṁ; varṣāṇi ṣaṭ sapta ca bhāratāgryaiḥ ॥

त्रयोदशश्चैव सुदुस्तरोऽय;मज्ञायमानैर्भवतां समीपे । क्लेशानसह्यांश्च तितिक्षमाणै;र्यथोषितं तद्विदितं च सर्वम् ॥

trayodaśaś caiva sudustaro ’yam; ajñāyamānair bhavatāṁ samīpe । kleśān asahyāṁś ca titikṣamāṇair; yathoṣitaṁ tad viditaṁ ca sarvam ॥

एवं गते धर्मसुतस्य राज्ञो; दुर्योधनस्यापि च यद्धितं स्यात् । तच्चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां; धर्म्यं च युक्तं च यशस्करं च ॥

evaṁ gate dharmasutasya rājño; duryodhanasyāpi ca yad dhitaṁ syāt । tac cintayadhvaṁ kurupāṇḍavānāṁ; dharmyaṁ ca yuktaṁ ca yaśaskaraṁ ca ॥

अधर्मयुक्तं च न कामयेत; राज्यं सुराणामपि धर्मराजः । धर्मार्थयुक्तं च महीपतित्वं; ग्रामेऽपि कस्मिंश्चिदयं बुभूषेत् ॥

adharmayuktaṁ ca na kāmayeta; rājyaṁ surāṇām api dharmarājaḥ । dharmārthayuktaṁ ca mahīpatitvaṁ; grāme ’pi kasmiṁś cid ayaṁ bubhūṣet ॥

पित्र्यं हि राज्यं विदितं नृपाणां; यथापकृष्टं धृतराष्ट्रपुत्रैः । मिथ्योपचारेण तथाप्यनेन; कृच्छ्रं महत्प्राप्तमसह्यरूपम् ॥

pitryaṁ hi rājyaṁ viditaṁ nr̥pāṇāṁ; yathāpakr̥ṣṭaṁ dhr̥tarāṣṭraputraiḥ । mithyopacāreṇa tathāpy anena; kr̥cchraṁ mahat prāptam asahyarūpam ॥

न चापि पार्थो विजितो रणे तैः; स्वतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः । तथापि राजा सहितः सुहृद्भि;रभीप्सतेऽनामयमेव तेषाम् ॥

na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ; svatejasā dhr̥tarāṣṭrasya putraiḥ । tathāpi rājā sahitaḥ suhr̥dbhir; abhīpsate ’nāmayam eva teṣām ॥

यत्तत्स्वयं पाण्डुसुतैर्विजित्य; समाहृतं भूमिपतीन्निपीड्य । तत्प्रार्थयन्ते पुरुषप्रवीराः; कुन्तीसुता माद्रवतीसुतौ च ॥

yat tat svayaṁ pāṇḍusutair vijitya; samāhr̥taṁ bhūmipatīn nipīḍya । tat prārthayante puruṣapravīrāḥ; kuntīsutā mādravatīsutau ca ॥

बालास्त्विमे तैर्विविधैरुपायैः; संप्रार्थिता हन्तुममित्रसाहाः । राज्यं जिहीर्षद्भिरसद्भिरुग्रैः; सर्वं च तद्वो विदितं यथावत् ॥

bālās tv ime tair vividhair upāyaiḥ; saṁprārthitā hantum amitrasāhāḥ । rājyaṁ jihīrṣadbhir asadbhir ugraiḥ; sarvaṁ ca tad vo viditaṁ yathāvat ॥

तेषां च लोभं प्रसमीक्ष्य वृद्धं; धर्मात्मतां चापि युधिष्ठिरस्य । संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां; मतिं कुरुध्वं सहिताः पृथक्च ॥

teṣāṁ ca lobhaṁ prasamīkṣya vr̥ddhaṁ; dharmātmatāṁ cāpi yudhiṣṭhirasya । saṁbandhitāṁ cāpi samīkṣya teṣāṁ; matiṁ kurudhvaṁ sahitāḥ pr̥thak ca ॥

इमे च सत्येऽभिरताः सदैव; तं पारयित्वा समयं यथावत् । अतोऽन्यथा तैरुपचर्यमाणा; हन्युः समेतान्धृतराष्ट्रपुत्रान् ॥

ime ca satye ’bhiratāḥ sadaiva; taṁ pārayitvā samayaṁ yathāvat । ato ’nyathā tair upacaryamāṇā; hanyuḥ sametān dhr̥tarāṣṭraputrān ॥

तैर्विप्रकारं च निशम्य राज्ञः; सुहृज्जनास्तान्परिवारयेयुः । युद्धेन बाधेयुरिमांस्तथैव; तैर्वध्यमाना युधि तांश्च हन्युः ॥

tair viprakāraṁ ca niśamya rājñaḥ; suhr̥jjanās tān parivārayeyuḥ । yuddhena bādheyur imāṁs tathaiva; tair vadhyamānā yudhi tāṁś ca hanyuḥ ॥

तथापि नेमेऽल्पतया समर्था;स्तेषां जयायेति भवेन्मतं वः । समेत्य सर्वे सहिताः सुहृद्भि;स्तेषां विनाशाय यतेयुरेव ॥

tathāpi neme ’lpatayā samarthās; teṣāṁ jayāyeti bhaven mataṁ vaḥ । sametya sarve sahitāḥ suhr̥dbhis; teṣāṁ vināśāya yateyur eva ॥

दुर्योधनस्यापि मतं यथाव;न्न ज्ञायते किं नु करिष्यतीति । अज्ञायमाने च मते परस्य; किं स्यात्समारभ्यतमं मतं वः ॥

duryodhanasyāpi mataṁ yathāvan; na jñāyate kiṁ nu kariṣyatīti । ajñāyamāne ca mate parasya; kiṁ syāt samārabhyatamaṁ mataṁ vaḥ ॥

तस्मादितो गच्छतु धर्मशीलः; शुचिः कुलीनः पुरुषोऽप्रमत्तः । दूतः समर्थः प्रशमाय तेषां; राज्यार्धदानाय युधिष्ठिरस्य ॥

tasmād ito gacchatu dharmaśīlaḥ; śuciḥ kulīnaḥ puruṣo ’pramattaḥ । dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṁ; rājyārdhadānāya yudhiṣṭhirasya ॥

निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य; धर्मार्थयुक्तं मधुरं समं च । समाददे वाक्यमथाग्रजोऽस्य; संपूज्य वाक्यं तदतीव राजन् ॥

niśamya vākyaṁ tu janārdanasya; dharmārthayuktaṁ madhuraṁ samaṁ ca । samādade vākyam athāgrajo ’sya; saṁpūjya vākyaṁ tad atīva rājan ॥