Adhyāya 5

जनमेजय उवाच । भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्च पार्थिवः । विराटद्रुपदौ चोभौ शङ्खश्चैवोत्तरस्तथा ॥

janamejaya uvāca । bhīṣmadroṇau mahātmānau dhr̥tarāṣṭraś ca pārthivaḥ । virāṭadrupadau cobhau śaṅkhaś caivottaras tathā ॥

धृष्टकेतुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित् । दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबलः ॥

dhr̥ṣṭaketur jayatseno rājā caiva sa satyajit । duryodhanasutāś caiva śakuniś caiva saubalaḥ ॥

कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथः । घटोत्कचादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥

karṇaputrāś ca vikrāntā rājā caiva jayadrathaḥ । ghaṭotkacādayaś caiva ye cānye nānukīrtitāḥ ॥

ये चान्ये कीर्तितास्तत्र राजानो दीप्तमूर्तयः । स्वर्गे कालं कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे ॥

ye cānye kīrtitās tatra rājāno dīptamūrtayaḥ । svarge kālaṁ kiyantaṁ te tasthus tad api śaṁsa me ॥

आहोस्विच्छाश्वतं स्थानं तेषां तत्र द्विजोत्तम । अन्ते वा कर्मणः कां ते गतिं प्राप्ता नरर्षभाः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रोच्यमानं त्वया द्विज ॥

āhosvic chāśvataṁ sthānaṁ teṣāṁ tatra dvijottama । ante vā karmaṇaḥ kāṁ te gatiṁ prāptā nararṣabhāḥ । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ procyamānaṁ tvayā dvija ॥

सूत उवाच । इत्युक्तः स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना । व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचक्रमे ॥

sūta uvāca । ity uktaḥ sa tu viprarṣir anujñāto mahātmanā । vyāsena tasya nr̥pater ākhyātum upacakrame ॥

वैशंपायन उवाच । गन्तव्यं कर्मणामन्ते सर्वेण मनुजाधिप । शृणु गुह्यमिदं राजन्देवानां भरतर्षभ । यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षुः प्रतापवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । gantavyaṁ karmaṇām ante sarveṇa manujādhipa । śr̥ṇu guhyam idaṁ rājan devānāṁ bharatarṣabha । yad uvāca mahātejā divyacakṣuḥ pratāpavān ॥

मुनिः पुराणः कौरव्य पाराशर्यो महाव्रतः । अगाधबुद्धिः सर्वज्ञो गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् ॥

muniḥ purāṇaḥ kauravya pārāśaryo mahāvrataḥ । agādhabuddhiḥ sarvajño gatijñaḥ sarvakarmaṇām ॥

वसूनेव महातेजा भीष्मः प्राप महाद्युतिः । अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ ॥

vasūn eva mahātejā bhīṣmaḥ prāpa mahādyutiḥ । aṣṭāv eva hi dr̥śyante vasavo bharatarṣabha ॥

बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो ह्यङ्गिरसां वरम् । कृतवर्मा तु हार्दिक्यः प्रविवेश मरुद्गणम् ॥

br̥haspatiṁ viveśātha droṇo hy aṅgirasāṁ varam । kr̥tavarmā tu hārdikyaḥ praviveśa marudgaṇam ॥

सनत्कुमारं प्रद्युम्नः प्रविवेश यथागतम् । धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्प्राप दुरासदान् ॥

sanatkumāraṁ pradyumnaḥ praviveśa yathāgatam । dhr̥tarāṣṭro dhaneśasya lokān prāpa durāsadān ॥

धृतराष्ट्रेण सहिता गान्धारी च यशस्विनी । पत्नीभ्यां सहितः पाण्डुर्महेन्द्रसदनं ययौ ॥

dhr̥tarāṣṭreṇa sahitā gāndhārī ca yaśasvinī । patnībhyāṁ sahitaḥ pāṇḍur mahendrasadanaṁ yayau ॥

विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्च पार्थिवः । निशठाक्रूरसाम्बाश्च भानुः कम्पो विडूरथः ॥

virāṭadrupadau cobhau dhr̥ṣṭaketuś ca pārthivaḥ । niśaṭhākrūrasāmbāś ca bhānuḥ kampo viḍūrathaḥ ॥

भूरिश्रवाः शलश्चैव भूरिश्च पृथिवीपतिः । उग्रसेनस्तथा कंसो वसुदेवश्च वीर्यवान् ॥

bhūriśravāḥ śalaś caiva bhūriś ca pr̥thivīpatiḥ । ugrasenas tathā kaṁso vasudevaś ca vīryavān ॥

उत्तरश्च सह भ्रात्रा शङ्खेन नरपुंगवः । विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमाः ॥

uttaraś ca saha bhrātrā śaṅkhena narapuṁgavaḥ । viśveṣāṁ devatānāṁ te viviśur narasattamāḥ ॥

वर्चा नाम महातेजाः सोमपुत्रः प्रतापवान् । सोऽभिमन्युर्नृसिंहस्य फल्गुनस्य सुतोऽभवत् ॥

varcā nāma mahātejāḥ somaputraḥ pratāpavān । so ’bhimanyur nr̥siṁhasya phalgunasya suto ’bhavat ॥

स युद्ध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नान्यः पुमान्क्वचित् । विवेश सोमं धर्मात्मा कर्मणोऽन्ते महारथः ॥

sa yuddhvā kṣatradharmeṇa yathā nānyaḥ pumān kva cit । viveśa somaṁ dharmātmā karmaṇo ’nte mahārathaḥ ॥

आविवेश रविं कर्णः पितरं पुरुषर्षभ । द्वापरं शकुनिः प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम् ॥

āviveśa raviṁ karṇaḥ pitaraṁ puruṣarṣabha । dvāparaṁ śakuniḥ prāpa dhr̥ṣṭadyumnas tu pāvakam ॥

धृतराष्ट्रात्मजाः सर्वे यातुधाना बलोत्कटाः । ऋद्धिमन्तो महात्मानः शस्त्रपूता दिवं गताः । धर्ममेवाविशत्क्षत्ता राजा चैव युधिष्ठिरः ॥

dhr̥tarāṣṭrātmajāḥ sarve yātudhānā balotkaṭāḥ । r̥ddhimanto mahātmānaḥ śastrapūtā divaṁ gatāḥ । dharmam evāviśat kṣattā rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ ॥

अनन्तो भगवान्देवः प्रविवेश रसातलम् । पितामहनियोगाद्धि यो योगाद्गामधारयत् ॥

ananto bhagavān devaḥ praviveśa rasātalam । pitāmahaniyogād dhi yo yogād gām adhārayat ॥

षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रहः । न्यमज्जन्त सरस्वत्यां कालेन जनमेजय । ताश्चाप्यप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपागमन् ॥

ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahaḥ । nyamajjanta sarasvatyāṁ kālena janamejaya । tāś cāpy apsaraso bhūtvā vāsudevam upāgaman ॥

हतास्तस्मिन्महायुद्धे ये वीरास्तु महारथाः । घटोत्कचादयः सर्वे देवान्यक्षांश्च भेजिरे ॥

hatās tasmin mahāyuddhe ye vīrās tu mahārathāḥ । ghaṭotkacādayaḥ sarve devān yakṣāṁś ca bhejire ॥

दुर्योधनसहायाश्च राक्षसाः परिकीर्तिताः । प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्सर्वलोकाननुत्तमान् ॥

duryodhanasahāyāś ca rākṣasāḥ parikīrtitāḥ । prāptās te kramaśo rājan sarvalokān anuttamān ॥

भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्य च धीमतः । वरुणस्य तथा लोकान्विविशुः पुरुषर्षभाः ॥

bhavanaṁ ca mahendrasya kuberasya ca dhīmataḥ । varuṇasya tathā lokān viviśuḥ puruṣarṣabhāḥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्युते । कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ vistareṇa mahādyute । kurūṇāṁ caritaṁ kr̥tsnaṁ pāṇḍavānāṁ ca bhārata ॥

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठात्स राजा जनमेजयः । विस्मितोऽभवदत्यर्थं यज्ञकर्मान्तरेष्वथ ॥

sūta uvāca । etac chrutvā dvijaśreṣṭhāt sa rājā janamejayaḥ । vismito ’bhavad atyarthaṁ yajñakarmāntareṣv atha ॥

ततः समापयामासुः कर्म तत्तस्य याजकाः । आस्तीकश्चाभवत्प्रीतः परिमोक्ष्य भुजंगमान् ॥

tataḥ samāpayām āsuḥ karma tat tasya yājakāḥ । āstīkaś cābhavat prītaḥ parimokṣya bhujaṁgamān ॥

ततो द्विजातीन्सर्वांस्तान्दक्षिणाभिरतोषयत् । पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जग्मुर्यथागतम् ॥

tato dvijātīn sarvāṁs tān dakṣiṇābhir atoṣayat । pūjitāś cāpi te rājñā tato jagmur yathāgatam ॥

विसर्जयित्वा विप्रांस्तान्राजापि जनमेजयः । ततस्तक्षशिलायाः स पुनरायाद्गजाह्वयम् ॥

visarjayitvā viprāṁs tān rājāpi janamejayaḥ । tatas takṣaśilāyāḥ sa punar āyād gajāhvayam ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैशंपायनकीर्तितम् । व्यासाज्ञया समाख्यातं सर्पसत्रे नृपस्य ह ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ vaiśaṁpāyanakīrtitam । vyāsājñayā samākhyātaṁ sarpasatre nr̥pasya ha ॥

पुण्योऽयमितिहासाख्यः पवित्रं चेदमुत्तमम् । कृष्णेन मुनिना विप्र नियतं सत्यवादिना ॥

puṇyo ’yam itihāsākhyaḥ pavitraṁ cedam uttamam । kr̥ṣṇena muninā vipra niyataṁ satyavādinā ॥

सर्वज्ञेन विधिज्ञेन धर्मज्ञानवता सता । अतीन्द्रियेण शुचिना तपसा भावितात्मना ॥

sarvajñena vidhijñena dharmajñānavatā satā । atīndriyeṇa śucinā tapasā bhāvitātmanā ॥

ऐश्वर्ये वर्तता चैव सांख्ययोगविदा तथा । नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ॥

aiśvarye vartatā caiva sāṁkhyayogavidā tathā । naikatantravibuddhena dr̥ṣṭvā divyena cakṣuṣā ॥

कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् । अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम् ॥

kīrtiṁ prathayatā loke pāṇḍavānāṁ mahātmanām । anyeṣāṁ kṣatriyāṇāṁ ca bhūridraviṇatejasām ॥

य इदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि । धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय गच्छति ॥

ya idaṁ śrāvayed vidvān sadā parvaṇi parvaṇi । dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya gacchati ॥

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः । अक्षय्यमन्नपानं वै पितॄंस्तस्योपतिष्ठते ॥

yaś cedaṁ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ । akṣayyam annapānaṁ vai pitr̥̄ṁs tasyopatiṣṭhate ॥

अह्ना यदेनः कुरुते इन्द्रियैर्मनसापि वा । महाभारतमाख्याय पश्चात्संध्यां प्रमुच्यते ॥

ahnā yad enaḥ kurute indriyair manasāpi vā । mahābhāratam ākhyāya paścāt saṁdhyāṁ pramucyate ॥

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् ॥

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha । yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit ॥

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो भूतिमिच्छता । राज्ञा राजसुतैश्चापि गर्भिण्या चैव योषिता ॥

jayo nāmetihāso ’yaṁ śrotavyo bhūtim icchatā । rājñā rājasutaiś cāpi garbhiṇyā caiva yoṣitā ॥

स्वर्गकामो लभेत्स्वर्गं जयकामो लभेज्जयम् । गर्भिणी लभते पुत्रं कन्यां वा बहुभागिनीम् ॥

svargakāmo labhet svargaṁ jayakāmo labhej jayam । garbhiṇī labhate putraṁ kanyāṁ vā bahubhāginīm ॥

अनागतं त्रिभिर्वर्षैः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । संदर्भं भारतस्यास्य कृतवान्धर्मकाम्यया ॥

anāgataṁ tribhir varṣaiḥ kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ । saṁdarbhaṁ bhāratasyāsya kr̥tavān dharmakāmyayā ॥

नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन् । रक्षो यक्षाञ्शुको मर्त्यान्वैशंपायन एव तु ॥

nārado ’śrāvayad devān asito devalaḥ pitr̥̄n । rakṣo yakṣāñ śuko martyān vaiśaṁpāyana eva tu ॥

इतिहासमिमं पुण्यं महार्थं वेदसंमितम् । श्रावयेद्यस्तु वर्णांस्त्रीन्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः ॥

itihāsam imaṁ puṇyaṁ mahārthaṁ vedasaṁmitam । śrāvayed yas tu varṇāṁs trīn kr̥tvā brāhmaṇam agrataḥ ॥

स नरः पापनिर्मुक्तः कीर्तिं प्राप्येह शौनक । गच्छेत्परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशयः ॥

sa naraḥ pāpanirmuktaḥ kīrtiṁ prāpyeha śaunaka । gacchet paramikāṁ siddhim atra me nāsti saṁśayaḥ ॥

भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः । श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः ॥

bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ । śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny aśeṣataḥ ॥

महर्षिर्भगवान्व्यासः कृत्वेमां संहितां पुरा । श्लोकैश्चतुर्भिर्भगवान्पुत्रमध्यापयच्छुकम् ॥

maharṣir bhagavān vyāsaḥ kr̥tvemāṁ saṁhitāṁ purā । ślokaiś caturbhir bhagavān putram adhyāpayac chukam ॥

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे ॥

mātāpitr̥sahasrāṇi putradāraśatāni ca । saṁsāreṣv anubhūtāni yānti yāsyanti cāpare ॥

हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥

harṣasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca । divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam ॥

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे । धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते ॥

ūrdhvabāhur viraumy eṣa na ca kaś cic chr̥ṇoti me । dharmād arthaś ca kāmaś ca sa kimarthaṁ na sevyate ॥

न जातु कामान्न भयान्न लोभा;द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः । नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये; जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः ॥

na jātu kāmān na bhayān na lobhād; dharmaṁ tyajej jīvitasyāpi hetoḥ । nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye; jīvo nityo hetur asya tv anityaḥ ॥

इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थाय यः पठेत् । स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

imāṁ bhāratasāvitrīṁ prātar utthāya yaḥ paṭhet । sa bhārataphalaṁ prāpya paraṁ brahmādhigacchati ॥

यथा समुद्रो भगवान्यथा च हिमवान्गिरिः । ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते ॥

yathā samudro bhagavān yathā ca himavān giriḥ । khyātāv ubhau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate ॥

महाभारतमाख्यानं यः पठेत्सुसमाहितः । स गच्छेत्परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशयः ॥

mahābhāratam ākhyānaṁ yaḥ paṭhet susamāhitaḥ । sa gacchet paramāṁ siddhim iti me nāsti saṁśayaḥ ॥

द्वैपायनोष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं; पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च । यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं; किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन ॥

dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsr̥tam aprameyaṁ; puṇyaṁ pavitram atha pāpaharaṁ śivaṁ ca । yo bhārataṁ samadhigacchati vācyamānaṁ; kiṁ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena ॥