Adhyāya 3

वैशंपायन उवाच । स्थिते मुहूर्तं पार्थे तु धर्मराजे युधिष्ठिरे । आजग्मुस्तत्र कौरव्य देवाः शक्रपुरोगमाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sthite muhūrtaṁ pārthe tu dharmarāje yudhiṣṭhire । ājagmus tatra kauravya devāḥ śakrapurogamāḥ ॥

स्वयं विग्रहवान्धर्मो राजानं प्रसमीक्षितुम् । तत्राजगाम यत्रासौ कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥

svayaṁ vigrahavān dharmo rājānaṁ prasamīkṣitum । tatrājagāma yatrāsau kururājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

तेषु भास्वरदेहेषु पुण्याभिजनकर्मसु । समागतेषु देवेषु व्यगमत्तत्तमो नृप ॥

teṣu bhāsvaradeheṣu puṇyābhijanakarmasu । samāgateṣu deveṣu vyagamat tat tamo nr̥pa ॥

नादृश्यन्त च तास्तत्र यातनाः पापकर्मिणाम् । नदी वैतरणी चैव कूटशाल्मलिना सह ॥

nādr̥śyanta ca tās tatra yātanāḥ pāpakarmiṇām । nadī vaitaraṇī caiva kūṭaśālmalinā saha ॥

लोहकुम्भ्यः शिलाश्चैव नादृश्यन्त भयानकाः । विकृतानि शरीराणि यानि तत्र समन्ततः । ददर्श राजा कौन्तेयस्तान्यदृश्यानि चाभवन् ॥

lohakumbhyaḥ śilāś caiva nādr̥śyanta bhayānakāḥ । vikr̥tāni śarīrāṇi yāni tatra samantataḥ । dadarśa rājā kaunteyas tāny adr̥śyāni cābhavan ॥

ततो वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शिवः । ववौ देवसमीपस्थः शीतलोऽतीव भारत ॥

tato vāyuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śivaḥ । vavau devasamīpasthaḥ śītalo ’tīva bhārata ॥

मरुतः सह शक्रेण वसवश्चाश्विनौ सह । साध्या रुद्रास्तथादित्या ये चान्येऽपि दिवौकसः ॥

marutaḥ saha śakreṇa vasavaś cāśvinau saha । sādhyā rudrās tathādityā ye cānye ’pi divaukasaḥ ॥

सर्वे तत्र समाजग्मुः सिद्धाश्च परमर्षयः । यत्र राजा महातेजा धर्मपुत्रः स्थितोऽभवत् ॥

sarve tatra samājagmuḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ । yatra rājā mahātejā dharmaputraḥ sthito ’bhavat ॥

ततः शक्रः सुरपतिः श्रिया परमया युतः । युधिष्ठिरमुवाचेदं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

tataḥ śakraḥ surapatiḥ śriyā paramayā yutaḥ । yudhiṣṭhiram uvācedaṁ sāntvapūrvam idaṁ vacaḥ ॥

युधिष्ठिर महाबाहो प्रीता देवगणास्तव । एह्येहि पुरुषव्याघ्र कृतमेतावता विभो । सिद्धिः प्राप्ता त्वया राजँल्लोकाश्चाप्यक्षयास्तव ॥

yudhiṣṭhira mahābāho prītā devagaṇās tava । ehy ehi puruṣavyāghra kr̥tam etāvatā vibho । siddhiḥ prāptā tvayā rājam̐l lokāś cāpy akṣayās tava ॥

न च मन्युस्त्वया कार्यः शृणु चेदं वचो मम । अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः ॥

na ca manyus tvayā kāryaḥ śr̥ṇu cedaṁ vaco mama । avaśyaṁ narakas tāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ ॥

शुभानामशुभानां च द्वौ राशी पुरुषर्षभ । यः पूर्वं सुकृतं भुङ्क्ते पश्चान्निरयमेति सः । पूर्वं नरकभाग्यस्तु पश्चात्स्वर्गमुपैति सः ॥

śubhānām aśubhānāṁ ca dvau rāśī puruṣarṣabha । yaḥ pūrvaṁ sukr̥taṁ bhuṅkte paścān nirayam eti saḥ । pūrvaṁ narakabhāgyas tu paścāt svargam upaiti saḥ ॥

भूयिष्ठं पापकर्मा यः स पूर्वं स्वर्गमश्नुते । तेन त्वमेवं गमितो मया श्रेयोर्थिना नृप ॥

bhūyiṣṭhaṁ pāpakarmā yaḥ sa pūrvaṁ svargam aśnute । tena tvam evaṁ gamito mayā śreyorthinā nr̥pa ॥

व्याजेन हि त्वया द्रोण उपचीर्णः सुतं प्रति । व्याजेनैव ततो राजन्दर्शितो नरकस्तव ॥

vyājena hi tvayā droṇa upacīrṇaḥ sutaṁ prati । vyājenaiva tato rājan darśito narakas tava ॥

यथैव त्वं तथा भीमस्तथा पार्थो यमौ तथा । द्रौपदी च तथा कृष्णा व्याजेन नरकं गताः ॥

yathaiva tvaṁ tathā bhīmas tathā pārtho yamau tathā । draupadī ca tathā kr̥ṣṇā vyājena narakaṁ gatāḥ ॥

आगच्छ नरशार्दूल मुक्तास्ते चैव किल्बिषात् । स्वपक्षाश्चैव ये तुभ्यं पार्थिवा निहता रणे । सर्वे स्वर्गमनुप्राप्तास्तान्पश्य पुरुषर्षभ ॥

āgaccha naraśārdūla muktās te caiva kilbiṣāt । svapakṣāś caiva ye tubhyaṁ pārthivā nihatā raṇe । sarve svargam anuprāptās tān paśya puruṣarṣabha ॥

कर्णश्चैव महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः । स गतः परमां सिद्धिं यदर्थं परितप्यसे ॥

karṇaś caiva maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ । sa gataḥ paramāṁ siddhiṁ yadarthaṁ paritapyase ॥

तं पश्य पुरुषव्याघ्रमादित्यतनयं विभो । स्वस्थानस्थं महाबाहो जहि शोकं नरर्षभ ॥

taṁ paśya puruṣavyāghram ādityatanayaṁ vibho । svasthānasthaṁ mahābāho jahi śokaṁ nararṣabha ॥

भ्रातॄंश्चान्यांस्तथा पश्य स्वपक्षांश्चैव पार्थिवान् । स्वं स्वं स्थानमनुप्राप्तान्व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥

bhrātr̥̄ṁś cānyāṁs tathā paśya svapakṣāṁś caiva pārthivān । svaṁ svaṁ sthānam anuprāptān vyetu te mānaso jvaraḥ ॥

अनुभूय पूर्वं त्वं कृच्छ्रमितः प्रभृति कौरव । विहरस्व मया सार्धं गतशोको निरामयः ॥

anubhūya pūrvaṁ tvaṁ kr̥cchram itaḥ prabhr̥ti kaurava । viharasva mayā sārdhaṁ gataśoko nirāmayaḥ ॥

कर्मणां तात पुण्यानां जितानां तपसा स्वयम् । दानानां च महाबाहो फलं प्राप्नुहि पाण्डव ॥

karmaṇāṁ tāta puṇyānāṁ jitānāṁ tapasā svayam । dānānāṁ ca mahābāho phalaṁ prāpnuhi pāṇḍava ॥

अद्य त्वां देवगन्धर्वा दिव्याश्चाप्सरसो दिवि । उपसेवन्तु कल्याणं विरजोम्बरवाससः ॥

adya tvāṁ devagandharvā divyāś cāpsaraso divi । upasevantu kalyāṇaṁ virajombaravāsasaḥ ॥

राजसूयजिताँल्लोकानश्वमेधाभिवर्धितान् । प्राप्नुहि त्वं महाबाहो तपसश्च फलं महत् ॥

rājasūyajitām̐l lokān aśvamedhābhivardhitān । prāpnuhi tvaṁ mahābāho tapasaś ca phalaṁ mahat ॥

उपर्युपरि राज्ञां हि तव लोका युधिष्ठिर । हरिश्चन्द्रसमाः पार्थ येषु त्वं विहरिष्यसि ॥

upary upari rājñāṁ hi tava lokā yudhiṣṭhira । hariścandrasamāḥ pārtha yeṣu tvaṁ vihariṣyasi ॥

मान्धाता यत्र राजर्षिर्यत्र राजा भगीरथः । दौःषन्तिर्यत्र भरतस्तत्र त्वं विहरिष्यसि ॥

māndhātā yatra rājarṣir yatra rājā bhagīrathaḥ । dauḥṣantir yatra bharatas tatra tvaṁ vihariṣyasi ॥

एषा देवनदी पुण्या पार्थ त्रैलोक्यपावनी । आकाशगङ्गा राजेन्द्र तत्राप्लुत्य गमिष्यसि ॥

eṣā devanadī puṇyā pārtha trailokyapāvanī । ākāśagaṅgā rājendra tatrāplutya gamiṣyasi ॥

अत्र स्नातस्य ते भावो मानुषो विगमिष्यति । गतशोको निरायासो मुक्तवैरो भविष्यसि ॥

atra snātasya te bhāvo mānuṣo vigamiṣyati । gataśoko nirāyāso muktavairo bhaviṣyasi ॥

एवं ब्रुवति देवेन्द्रे कौरवेन्द्रं युधिष्ठिरम् । धर्मो विग्रहवान्साक्षादुवाच सुतमात्मनः ॥

evaṁ bruvati devendre kauravendraṁ yudhiṣṭhiram । dharmo vigrahavān sākṣād uvāca sutam ātmanaḥ ॥

भो भो राजन्महाप्राज्ञ प्रीतोऽस्मि तव पुत्रक । मद्भक्त्या सत्यवाक्येन क्षमया च दमेन च ॥

bho bho rājan mahāprājña prīto ’smi tava putraka । madbhaktyā satyavākyena kṣamayā ca damena ca ॥

एषा तृतीया जिज्ञासा तव राजन्कृता मया । न शक्यसे चालयितुं स्वभावात्पार्थ हेतुभिः ॥

eṣā tr̥tīyā jijñāsā tava rājan kr̥tā mayā । na śakyase cālayituṁ svabhāvāt pārtha hetubhiḥ ॥

पूर्वं परीक्षितो हि त्वमासीर्द्वैतवनं प्रति । अरणीसहितस्यार्थे तच्च निस्तीर्णवानसि ॥

pūrvaṁ parīkṣito hi tvam āsīr dvaitavanaṁ prati । araṇīsahitasyārthe tac ca nistīrṇavān asi ॥

सोदर्येषु विनष्टेषु द्रौपद्यां तत्र भारत । श्वरूपधारिणा पुत्र पुनस्त्वं मे परीक्षितः ॥

sodaryeṣu vinaṣṭeṣu draupadyāṁ tatra bhārata । śvarūpadhāriṇā putra punas tvaṁ me parīkṣitaḥ ॥

इदं तृतीयं भ्रातॄणामर्थे यत्स्थातुमिच्छसि । विशुद्धोऽसि महाभाग सुखी विगतकल्मषः ॥

idaṁ tr̥tīyaṁ bhrātr̥̄ṇām arthe yat sthātum icchasi । viśuddho ’si mahābhāga sukhī vigatakalmaṣaḥ ॥

न च ते भ्रातरः पार्थ नरकस्था विशां पते । मायैषा देवराजेन महेन्द्रेण प्रयोजिता ॥

na ca te bhrātaraḥ pārtha narakasthā viśāṁ pate । māyaiṣā devarājena mahendreṇa prayojitā ॥

अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः । ततस्त्वया प्राप्तमिदं मुहूर्तं दुःखमुत्तमम् ॥

avaśyaṁ narakas tāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ । tatas tvayā prāptam idaṁ muhūrtaṁ duḥkham uttamam ॥

न सव्यसाची भीमो वा यमौ वा पुरुषर्षभौ । कर्णो वा सत्यवाक्शूरो नरकार्हाश्चिरं नृप ॥

na savyasācī bhīmo vā yamau vā puruṣarṣabhau । karṇo vā satyavāk śūro narakārhāś ciraṁ nr̥pa ॥

न कृष्णा राजपुत्री च नरकार्हा युधिष्ठिर । एह्येहि भरतश्रेष्ठ पश्य गङ्गां त्रिलोकगाम् ॥

na kr̥ṣṇā rājaputrī ca narakārhā yudhiṣṭhira । ehy ehi bharataśreṣṭha paśya gaṅgāṁ trilokagām ॥

एवमुक्तः स राजर्षिस्तव पूर्वपितामहः । जगाम सह धर्मेण सर्वैश्च त्रिदशालयैः ॥

evam uktaḥ sa rājarṣis tava pūrvapitāmahaḥ । jagāma saha dharmeṇa sarvaiś ca tridaśālayaiḥ ॥

गङ्गां देवनदीं पुण्यां पावनीमृषिसंस्तुताम् । अवगाह्य तु तां राजा तनुं तत्याज मानुषीम् ॥

gaṅgāṁ devanadīṁ puṇyāṁ pāvanīm r̥ṣisaṁstutām । avagāhya tu tāṁ rājā tanuṁ tatyāja mānuṣīm ॥

ततो दिव्यवपुर्भूत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । निर्वैरो गतसंतापो जले तस्मिन्समाप्लुतः ॥

tato divyavapur bhūtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । nirvairo gatasaṁtāpo jale tasmin samāplutaḥ ॥

ततो ययौ वृतो देवैः कुरुराजो युधिष्ठिरः । धर्मेण सहितो धीमान्स्तूयमानो महर्षिभिः ॥

tato yayau vr̥to devaiḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ । dharmeṇa sahito dhīmān stūyamāno maharṣibhiḥ ॥