Adhyāya 25

गान्धार्युवाच । काम्बोजं पश्य दुर्धर्षं काम्बोजास्तरणोचितम् । शयानमृषभस्कन्धं हतं पांसुशु माधव ॥

gāndhāry uvāca । kāmbojaṁ paśya durdharṣaṁ kāmbojāstaraṇocitam । śayānam r̥ṣabhaskandhaṁ hataṁ pāṁsuśu mādhava ॥

यस्य क्षतजसंदिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ । अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदुःखिता ॥

yasya kṣatajasaṁdigdhau bāhū candanarūṣitau । avekṣya kr̥paṇaṁ bhāryā vilapaty atiduḥkhitā ॥

इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाङ्गुली । ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मां पुराजहत् ॥

imau tau parighaprakhyau bāhū śubhatalāṅgulī । yayor vivaram āpannāṁ na ratir māṁ purājahat ॥

कां गतिं नु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर । दूरबन्धुरनाथेव अतीव मधुरस्वरा ॥

kāṁ gatiṁ nu gamiṣyāmi tvayā hīnā janeśvara । dūrabandhur anātheva atīva madhurasvarā ॥

आतपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स्रजाम् । क्लान्तानामपि नारीणां न श्रीर्जहति वै तनुम् ॥

ātape klāmyamānānāṁ vividhānām iva srajām । klāntānām api nārīṇāṁ na śrīr jahati vai tanum ॥

शयानमभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन । पश्य दीप्ताङ्गदयुगप्रतिबद्धमहाभुजम् ॥

śayānam abhitaḥ śūraṁ kāliṅgaṁ madhusūdana । paśya dīptāṅgadayugapratibaddhamahābhujam ॥

मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन । परिवार्य प्ररुदिता मागध्यः पश्य योषितः ॥

māgadhānām adhipatiṁ jayatsenaṁ janārdana । parivārya praruditā māgadhyaḥ paśya yoṣitaḥ ॥

आसामायतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन । मनःश्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे ॥

āsām āyatanetrāṇāṁ susvarāṇāṁ janārdana । manaḥśrutiharo nādo mano mohayatīva me ॥

प्रकीर्णसर्वाभरणा रुदन्त्यः शोककर्शिताः । स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्यः शेरते भुवि ॥

prakīrṇasarvābharaṇā rudantyaḥ śokakarśitāḥ । svāstīrṇaśayanopetā māgadhyaḥ śerate bhuvi ॥

कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम् । भर्तारं परिवार्यैताः पृथक्प्ररुदिताः स्त्रियः ॥

kosalānām adhipatiṁ rājaputraṁ br̥hadbalam । bhartāraṁ parivāryaitāḥ pr̥thak praruditāḥ striyaḥ ॥

अस्य गात्रगतान्बाणान्कार्ष्णिबाहुबलार्पितान् । उद्धरन्त्यसुखाविष्टा मूर्छमानाः पुनः पुनः ॥

asya gātragatān bāṇān kārṣṇibāhubalārpitān । uddharanty asukhāviṣṭā mūrchamānāḥ punaḥ punaḥ ॥

आसां सर्वानवद्यानामातपेन परिश्रमात् । प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव ॥

āsāṁ sarvānavadyānām ātapena pariśramāt । pramlānanalinābhāni bhānti vaktrāṇi mādhava ॥

द्रोणेन निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः । द्रोणेनाभिमुखाः सर्वे भ्रातरः पञ्च केकयाः ॥

droṇena nihatāḥ śūrāḥ śerate rucirāṅgadāḥ । droṇenābhimukhāḥ sarve bhrātaraḥ pañca kekayāḥ ॥

तप्तकाञ्चनवर्माणस्ताम्रध्वजरथस्रजः । भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावकाः ॥

taptakāñcanavarmāṇas tāmradhvajarathasrajaḥ । bhāsayanti mahīṁ bhāsā jvalitā iva pāvakāḥ ॥

द्रोणेन द्रुपदं संख्ये पश्य माधव पातितम् । महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम् ॥

droṇena drupadaṁ saṁkhye paśya mādhava pātitam । mahādvipam ivāraṇye siṁhena mahatā hatam ॥

पाञ्चालराज्ञो विपुलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम् । आतपत्रं समाभाति शरदीव दिवाकरः ॥

pāñcālarājño vipulaṁ puṇḍarīkākṣa pāṇḍuram । ātapatraṁ samābhāti śaradīva divākaraḥ ॥

एतास्तु द्रुपदं वृद्धं स्नुषा भार्याश्च दुःखिताः । दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चाल्यं राजानमपसव्यतः ॥

etās tu drupadaṁ vr̥ddhaṁ snuṣā bhāryāś ca duḥkhitāḥ । dagdhvā gacchanti pāñcālyaṁ rājānam apasavyataḥ ॥

धृष्टकेतुं महेष्वासं चेदिपुंगवमङ्गनाः । द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः ॥

dhr̥ṣṭaketuṁ maheṣvāsaṁ cedipuṁgavam aṅganāḥ । droṇena nihataṁ śūraṁ haranti hr̥tacetasaḥ ॥

द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन । महेष्वासो हतः शेते नद्या हृत इव द्रुमः ॥

droṇāstram abhihatyaiṣa vimarde madhusūdana । maheṣvāso hataḥ śete nadyā hr̥ta iva drumaḥ ॥

एष चेदिपतिः शूरो धृष्टकेतुर्महारथः । शेते विनिहतः संख्ये हत्वा शत्रून्सहस्रशः ॥

eṣa cedipatiḥ śūro dhr̥ṣṭaketur mahārathaḥ । śete vinihataḥ saṁkhye hatvā śatrūn sahasraśaḥ ॥

वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्याः प्रत्युपस्थिताः । चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम् ॥

vitudyamānaṁ vihagais taṁ bhāryāḥ pratyupasthitāḥ । cedirājaṁ hr̥ṣīkeśa hataṁ sabalabāndhavam ॥

दाशार्हीपुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम् । आरोप्याङ्के रुदन्त्येताश्चेदिराजवराङ्गनाः ॥

dāśārhīputrajaṁ vīraṁ śayānaṁ satyavikramam । āropyāṅke rudanty etāś cedirājavarāṅganāḥ ॥

अस्य पुत्रं हृषीकेश सुवक्त्रं चारुकुण्डलम् । द्रोणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः ॥

asya putraṁ hr̥ṣīkeśa suvaktraṁ cārukuṇḍalam । droṇena samare paśya nikr̥ttaṁ bahudhā śaraiḥ ॥

पितरं नूनमाजिस्थं युध्यमानं परैः सह । नाजहात्पृष्ठतो वीरमद्यापि मधुसूदन ॥

pitaraṁ nūnam ājisthaṁ yudhyamānaṁ paraiḥ saha । nājahāt pr̥ṣṭhato vīram adyāpi madhusūdana ॥

एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरमन्वगात् । दुर्योधनं महाबाहो लक्ष्मणः परवीरहा ॥

evaṁ mamāpi putrasya putraḥ pitaram anvagāt । duryodhanaṁ mahābāho lakṣmaṇaḥ paravīrahā ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव । हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताविव ॥

vindānuvindāv āvantyau patitau paśya mādhava । himānte puṣpitau śālau marutā galitāv iva ॥

काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखड्गधनुर्धरौ । ऋषभप्रतिरूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ ॥

kāñcanāṅgadavarmāṇau bāṇakhaḍgadhanurdharau । r̥ṣabhapratirūpākṣau śayānau vimalasrajau ॥

अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह । ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद्वैकर्तनात्कृपात् ॥

avadhyāḥ pāṇḍavāḥ kr̥ṣṇa sarva eva tvayā saha । ye muktā droṇabhīṣmābhyāṁ karṇād vaikartanāt kr̥pāt ॥

दुर्योधनाद्द्रोणसुतात्सैन्धवाच्च महारथात् । सोमदत्ताद्विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मणः । ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः ॥

duryodhanād droṇasutāt saindhavāc ca mahārathāt । somadattād vikarṇāc ca śūrāc ca kr̥tavarmaṇaḥ । ye hanyuḥ śastravegena devān api nararṣabhāḥ ॥

त इमे निहताः संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम् । नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन । यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः ॥

ta ime nihatāḥ saṁkhye paśya kālasya paryayam । nātibhāro ’sti daivasya dhruvaṁ mādhava kaś cana । yad ime nihatāḥ śūrāḥ kṣatriyaiḥ kṣatriyarṣabhāḥ ॥

तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः । यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लव्यं गतः पुनः ॥

tadaiva nihatāḥ kr̥ṣṇa mama putrās tarasvinaḥ । yadaivākr̥takāmas tvam upaplavyaṁ gataḥ punaḥ ॥

शंतनोश्चैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च । तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति ॥

śaṁtanoś caiva putreṇa prājñena vidureṇa ca । tadaivoktāsmi mā snehaṁ kuruṣvātmasuteṣv iti ॥

तयोर्न दर्शनं तात मिथ्या भवितुमर्हति । अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन ॥

tayor na darśanaṁ tāta mithyā bhavitum arhati । acireṇaiva me putrā bhasmībhūtā janārdana ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोककर्शिता । दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā nyapatad bhūmau gāndhārī śokakarśitā । duḥkhopahatavijñānā dhairyam utsr̥jya bhārata ॥

ततः कोपपरीताङ्गी पुत्रशोकपरिप्लुता । जगाम शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया ॥

tataḥ kopaparītāṅgī putraśokapariplutā । jagāma śauriṁ doṣeṇa gāndhārī vyathitendriyā ॥

गान्धार्युवाच । पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च द्रुग्धाः कृष्ण परस्परम् । उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन ॥

gāndhāry uvāca । pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca drugdhāḥ kr̥ṣṇa parasparam । upekṣitā vinaśyantas tvayā kasmāj janārdana ॥

शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले । उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ह ॥

śaktena bahubhr̥tyena vipule tiṣṭhatā bale । ubhayatra samarthena śrutavākyena caiva ha ॥

इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन । यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि ॥

icchatopekṣito nāśaḥ kurūṇāṁ madhusūdana । yasmāt tvayā mahābāho phalaṁ tasmād avāpnuhi ॥

पतिशुश्रूषया यन्मे तपः किंचिदुपार्जितम् । तेन त्वां दुरवापात्मञ्शप्स्ये चक्रगदाधर ॥

patiśuśrūṣayā yan me tapaḥ kiṁ cid upārjitam । tena tvāṁ duravāpātmañ śapsye cakragadādhara ॥

यस्मात्परस्परं घ्नन्तो ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः । उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन्वधिष्यसि ॥

yasmāt parasparaṁ ghnanto jñātayaḥ kurupāṇḍavāḥ । upekṣitās te govinda tasmāj jñātīn vadhiṣyasi ॥

त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन । हतज्ञातिर्हतामात्यो हतपुत्रो वनेचरः । कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि ॥

tvam apy upasthite varṣe ṣaṭtriṁśe madhusūdana । hatajñātir hatāmātyo hataputro vanecaraḥ । kutsitenābhyupāyena nidhanaṁ samavāpsyasi ॥

तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः । स्त्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः ॥

tavāpy evaṁ hatasutā nihatajñātibāndhavāḥ । striyaḥ paripatiṣyanti yathaitā bharatastriyaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं वासुदेवो महामनाः । उवाच देवीं गान्धारीमीषदभ्युत्स्मयन्निव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tac chrutvā vacanaṁ ghoraṁ vāsudevo mahāmanāḥ । uvāca devīṁ gāndhārīm īṣad abhyutsmayann iva ॥

संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे । जानेऽहमेतदप्येवं चीर्णं चरसि क्षत्रिये ॥

saṁhartā vr̥ṣṇicakrasya nānyo mad vidyate śubhe । jāne ’ham etad apy evaṁ cīrṇaṁ carasi kṣatriye ॥

अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः । परस्परकृतं नाशमतः प्राप्स्यन्ति यादवाः ॥

avadhyās te narair anyair api vā devadānavaiḥ । parasparakr̥taṁ nāśam ataḥ prāpsyanti yādavāḥ ॥

इत्युक्तवति दाशार्हे पाण्डवास्त्रस्तचेतसः । बभूवुर्भृशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते ॥

ity uktavati dāśārhe pāṇḍavās trastacetasaḥ । babhūvur bhr̥śasaṁvignā nirāśāś cāpi jīvite ॥