Adhyāya 24

गान्धार्युवाच । सोमदत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम् । वितुद्यमानं विहगैर्बहुभिर्माधवान्तिके ॥

gāndhāry uvāca । somadattasutaṁ paśya yuyudhānena pātitam । vitudyamānaṁ vihagair bahubhir mādhavāntike ॥

पुत्रशोकाभिसंतप्तः सोमदत्तो जनार्दन । युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्निव दृश्यते ॥

putraśokābhisaṁtaptaḥ somadatto janārdana । yuyudhānaṁ maheṣvāsaṁ garhayann iva dr̥śyate ॥

असौ तु भूरिश्रवसो माता शोकपरिप्लुता । आश्वासयति भर्तारं सोमदत्तमनिन्दिता ॥

asau tu bhūriśravaso mātā śokapariplutā । āśvāsayati bhartāraṁ somadattam aninditā ॥

दिष्ट्या नेदं महाराज दारुणं भरतक्षयम् । कुरुसंक्रन्दनं घोरं युगान्तमनुपश्यसि ॥

diṣṭyā nedaṁ mahārāja dāruṇaṁ bharatakṣayam । kurusaṁkrandanaṁ ghoraṁ yugāntam anupaśyasi ॥

दिष्ट्या यूपध्वजं वीरं पुत्रं भूरिसहस्रदम् । अनेकक्रतुयज्वानं निहतं नाद्य पश्यसि ॥

diṣṭyā yūpadhvajaṁ vīraṁ putraṁ bhūrisahasradam । anekakratuyajvānaṁ nihataṁ nādya paśyasi ॥

दिष्ट्या स्नुषाणामाक्रन्दे घोरं विलपितं बहु । न शृणोषि महाराज सारसीनामिवार्णवे ॥

diṣṭyā snuṣāṇām ākrande ghoraṁ vilapitaṁ bahu । na śr̥ṇoṣi mahārāja sārasīnām ivārṇave ॥

एकवस्त्रानुसंवीताः प्रकीर्णासितमूर्धजाः । स्नुषास्ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः ॥

ekavastrānusaṁvītāḥ prakīrṇāsitamūrdhajāḥ । snuṣās te paridhāvanti hatāpatyā hateśvarāḥ ॥

श्वापदैर्भक्ष्यमाणं त्वमहो दिष्ट्या न पश्यसि । छिन्नबाहुं नरव्याघ्रमर्जुनेन निपातितम् ॥

śvāpadair bhakṣyamāṇaṁ tvam aho diṣṭyā na paśyasi । chinnabāhuṁ naravyāghram arjunena nipātitam ॥

शलं विनिहतं संख्ये भूरिश्रवसमेव च । स्नुषाश्च विधवाः सर्वा दिष्ट्या नाद्येह पश्यसि ॥

śalaṁ vinihataṁ saṁkhye bhūriśravasam eva ca । snuṣāś ca vidhavāḥ sarvā diṣṭyā nādyeha paśyasi ॥

दिष्ट्या तत्काञ्चनं छत्रं यूपकेतोर्महात्मनः । विनिकीर्णं रथोपस्थे सौमदत्तेर्न पश्यसि ॥

diṣṭyā tat kāñcanaṁ chatraṁ yūpaketor mahātmanaḥ । vinikīrṇaṁ rathopasthe saumadatter na paśyasi ॥

अमूस्तु भूरिश्रवसो भार्याः सात्यकिना हतम् । परिवार्यानुशोचन्ति भर्तारमसितेक्षणाः ॥

amūs tu bhūriśravaso bhāryāḥ sātyakinā hatam । parivāryānuśocanti bhartāram asitekṣaṇāḥ ॥

एता विलप्य बहुलं भर्तृशोकेन कर्शिताः । पतन्त्यभिमुखा भूमौ कृपणं बत केशव ॥

etā vilapya bahulaṁ bhartr̥śokena karśitāḥ । patanty abhimukhā bhūmau kr̥paṇaṁ bata keśava ॥

बीभत्सुरतिबीभत्सं कर्मेदमकरोत्कथम् । प्रमत्तस्य यदच्छैत्सीद्बाहुं शूरस्य यज्वनः ॥

bībhatsur atibībhatsaṁ karmedam akarot katham । pramattasya yad acchaitsīd bāhuṁ śūrasya yajvanaḥ ॥

ततः पापतरं कर्म कृतवानपि सात्यकिः । यस्मात्प्रायोपविष्टस्य प्राहार्षीत्संशितात्मनः ॥

tataḥ pāpataraṁ karma kr̥tavān api sātyakiḥ । yasmāt prāyopaviṣṭasya prāhārṣīt saṁśitātmanaḥ ॥

एको द्वाभ्यां हतः शेषे त्वमधर्मेण धार्मिकः । इति यूपध्वजस्यैताः स्त्रियः क्रोशन्ति माधव ॥

eko dvābhyāṁ hataḥ śeṣe tvam adharmeṇa dhārmikaḥ । iti yūpadhvajasyaitāḥ striyaḥ krośanti mādhava ॥

भार्या यूपध्वजस्यैषा करसंमितमध्यमा । कृत्वोत्सङ्गे भुजं भर्तुः कृपणं पर्यदेवयत् ॥

bhāryā yūpadhvajasyaiṣā karasaṁmitamadhyamā । kr̥tvotsaṅge bhujaṁ bhartuḥ kr̥paṇaṁ paryadevayat ॥

अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥

ayaṁ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ । nābhyūrujaghanasparśī nīvīvisraṁsanaḥ karaḥ ॥

वासुदेवस्य सांनिध्ये पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा । युध्यतः समरेऽन्येन प्रमत्तस्य निपातितः ॥

vāsudevasya sāṁnidhye pārthenākliṣṭakarmaṇā । yudhyataḥ samare ’nyena pramattasya nipātitaḥ ॥

किं नु वक्ष्यसि संसत्सु कथासु च जनार्दन । अर्जुनस्य महत्कर्म स्वयं वा स किरीटवान् ॥

kiṁ nu vakṣyasi saṁsatsu kathāsu ca janārdana । arjunasya mahat karma svayaṁ vā sa kirīṭavān ॥

इत्येवं गर्हयित्वैषा तूष्णीमास्ते वराङ्गना । तामेतामनुशोचन्ति सपत्न्यः स्वामिव स्नुषाम् ॥

ity evaṁ garhayitvaiṣā tūṣṇīm āste varāṅganā । tām etām anuśocanti sapatnyaḥ svām iva snuṣām ॥

गान्धारराजः शकुनिर्बलवान्सत्यविक्रमः । निहतः सहदेवेन भागिनेयेन मातुलः ॥

gāndhārarājaḥ śakunir balavān satyavikramaḥ । nihataḥ sahadevena bhāgineyena mātulaḥ ॥

यः पुरा हेमदण्डाभ्यां व्यजनाभ्यां स्म वीज्यते । स एष पक्षिभिः पक्षैः शयान उपवीज्यते ॥

yaḥ purā hemadaṇḍābhyāṁ vyajanābhyāṁ sma vījyate । sa eṣa pakṣibhiḥ pakṣaiḥ śayāna upavījyate ॥

यः स्म रूपाणि कुरुते शतशोऽथ सहस्रशः । तस्य मायाविनो माया दग्धाः पाण्डवतेजसा ॥

yaḥ sma rūpāṇi kurute śataśo ’tha sahasraśaḥ । tasya māyāvino māyā dagdhāḥ pāṇḍavatejasā ॥

मायया निकृतिप्रज्ञो जितवान्यो युधिष्ठिरम् । सभायां विपुलं राज्यं स पुनर्जीवितं जितः ॥

māyayā nikr̥tiprajño jitavān yo yudhiṣṭhiram । sabhāyāṁ vipulaṁ rājyaṁ sa punar jīvitaṁ jitaḥ ॥

शकुन्ताः शकुनिं कृष्ण समन्तात्पर्युपासते । कितवं मम पुत्राणां विनाशायोपशिक्षितम् ॥

śakuntāḥ śakuniṁ kr̥ṣṇa samantāt paryupāsate । kitavaṁ mama putrāṇāṁ vināśāyopaśikṣitam ॥

एतेनैतन्महद्वैरं प्रसक्तं पाण्डवैः सह । वधाय मम पुत्राणामात्मनः सगणस्य च ॥

etenaitan mahad vairaṁ prasaktaṁ pāṇḍavaiḥ saha । vadhāya mama putrāṇām ātmanaḥ sagaṇasya ca ॥

यथैव मम पुत्राणां लोकाः शस्त्रजिताः प्रभो । एवमस्यापि दुर्बुद्धेर्लोकाः शस्त्रेण वै जिताः ॥

yathaiva mama putrāṇāṁ lokāḥ śastrajitāḥ prabho । evam asyāpi durbuddher lokāḥ śastreṇa vai jitāḥ ॥

कथं च नायं तत्रापि पुत्रान्मे भ्रातृभिः सह । विरोधयेदृजुप्रज्ञाननृजुर्मधुसूदन ॥

kathaṁ ca nāyaṁ tatrāpi putrān me bhrātr̥bhiḥ saha । virodhayed r̥juprajñān anr̥jur madhusūdana ॥