Adhyāya 23

गान्धार्युवाच । एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः । धर्मज्ञेन सता तात धर्मराजेन संयुगे ॥

gāndhāry uvāca । eṣa śalyo hataḥ śete sākṣān nakulamātulaḥ । dharmajñena satā tāta dharmarājena saṁyuge ॥

यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ । स एष निहतः शेते मद्रराजो महारथः ॥

yas tvayā spardhate nityaṁ sarvatra puruṣarṣabha । sa eṣa nihataḥ śete madrarājo mahārathaḥ ॥

येन संगृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि । जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवधः कृतः ॥

yena saṁgr̥hṇatā tāta ratham ādhirather yudhi । jayārthaṁ pāṇḍuputrāṇāṁ tathā tejovadhaḥ kr̥taḥ ॥

अहो धिक्पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् । मुखं पद्मपलाशाक्षं वडैरादष्टमव्रणम् ॥

aho dhik paśya śalyasya pūrṇacandrasudarśanam । mukhaṁ padmapalāśākṣaṁ vaḍair ādaṣṭam avraṇam ॥

एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा । आस्याद्विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥

eṣā cāmīkarābhasya taptakāñcanasaprabhā । āsyād viniḥsr̥tā jihvā bhakṣyate kr̥ṣṇa pakṣibhiḥ ॥

युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् । रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजकुलस्त्रियः ॥

yudhiṣṭhireṇa nihataṁ śalyaṁ samitiśobhanam । rudantyaḥ paryupāsante madrarājakulastriyaḥ ॥

एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् । क्रोशन्त्यभिसमासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥

etāḥ susūkṣmavasanā madrarājaṁ nararṣabham । krośanty abhisamāsādya kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham ॥

शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः । वाशिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम् ॥

śalyaṁ nipatitaṁ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sthitāḥ । vāśitā gr̥ṣṭayaḥ paṅke parimagnam ivarṣabham ॥

शल्यं शरणदं शूरं पश्यैनं रथसत्तमम् । शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम् ॥

śalyaṁ śaraṇadaṁ śūraṁ paśyainaṁ rathasattamam । śayānaṁ vīraśayane śarair viśakalīkr̥tam ॥

एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् । गजाङ्कुशधरः श्रेष्ठः शेते भुवि निपातितः ॥

eṣa śailālayo rājā bhagadattaḥ pratāpavān । gajāṅkuśadharaḥ śreṣṭhaḥ śete bhuvi nipātitaḥ ॥

यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते । श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥

yasya rukmamayī mālā śirasy eṣā virājate । śvāpadair bhakṣyamāṇasya śobhayantīva mūrdhajān ॥

एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम् । लोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य बलिना यथा ॥

etena kila pārthasya yuddham āsīt sudāruṇam । lomaharṣaṇam atyugraṁ śakrasya balinā yathā ॥

योधयित्वा महाबाहुरेष पार्थं धनंजयम् । संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः ॥

yodhayitvā mahābāhur eṣa pārthaṁ dhanaṁjayam । saṁśayaṁ gamayitvā ca kuntīputreṇa pātitaḥ ॥

यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन । स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे ॥

yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaś cana । sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmo bhīṣmakr̥d āhave ॥

पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् । युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात् ॥

paśya śāṁtanavaṁ kr̥ṣṇa śayānaṁ sūryavarcasam । yugānta iva kālena pātitaṁ sūryam ambarāt ॥

एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान् । नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव ॥

eṣa taptvā raṇe śatrūñ śastratāpena vīryavān । narasūryo ’stam abhyeti sūryo ’stam iva keśava ॥

शरतल्पगतं वीरं धर्मे देवापिना समम् । शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥

śaratalpagataṁ vīraṁ dharme devāpinā samam । śayānaṁ vīraśayane paśya śūraniṣevite ॥

कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् । आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा ॥

karṇinālīkanārācair āstīrya śayanottamam । āviśya śete bhagavān skandaḥ śaravaṇaṁ yathā ॥

अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम् । उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥

atūlapūrṇaṁ gāṅgeyas tribhir bāṇaiḥ samanvitam । upadhāyopadhānāgryaṁ dattaṁ gāṇḍīvadhanvanā ॥

पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः । एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥

pālayānaḥ pituḥ śāstram ūrdhvaretā mahāyaśāḥ । eṣa śāṁtanavaḥ śete mādhavāpratimo yudhi ॥

धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारंपर्येण निर्णये । अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत् ॥

dharmātmā tāta dharmajñaḥ pāraṁparyeṇa nirṇaye । amartya iva martyaḥ sann eṣa prāṇān adhārayat ॥

नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी । यत्र शांतनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः ॥

nāsti yuddhe kr̥tī kaś cin na vidvān na parākramī । yatra śāṁtanavo bhīṣmaḥ śete ’dya nihataḥ paraiḥ ॥

स्वयमेतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः । धर्मज्ञेनाहवे मृत्युराख्यातः सत्यवादिना ॥

svayam etena śūreṇa pr̥cchyamānena pāṇḍavaiḥ । dharmajñenāhave mr̥tyur ākhyātaḥ satyavādinā ॥

प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्धृतः । स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥

pranaṣṭaḥ kuruvaṁśaś ca punar yena samuddhr̥taḥ । sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṁ mahābuddhiḥ parābhavam ॥

धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव । गते देवव्रते स्वर्गं देवकल्पे नरर्षभे ॥

dharmeṣu kuravaḥ kaṁ nu pariprakṣyanti mādhava । gate devavrate svargaṁ devakalpe nararṣabhe ॥

अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा । तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुसत्तमम् ॥

arjunasya vinetāram ācāryaṁ sātyakes tathā । taṁ paśya patitaṁ droṇaṁ kurūṇāṁ gurusattamam ॥

अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः । भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव ॥

astraṁ caturvidhaṁ veda yathaiva tridaśeśvaraḥ । bhārgavo vā mahāvīryas tathā droṇo ’pi mādhava ॥

यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् । चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन् ॥

yasya prasādād bībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkaram । cakāra sa hataḥ śete nainam astrāṇy apālayan ॥

यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् । सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रैः पृथक्कृतः ॥

yaṁ purodhāya kurava āhvayanti sma pāṇḍavān । so ’yaṁ śastrabhr̥tāṁ śreṣṭho droṇaḥ śastraiḥ pr̥thak kr̥taḥ ॥

यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नेरिवाभवत् । स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः ॥

yasya nirdahataḥ senāṁ gatir agner ivābhavat । sa bhūmau nihataḥ śete śāntārcir iva pāvakaḥ ॥

धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव । द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा ॥

dhanur muṣṭir aśīrṇaś ca hastāvāpaś ca mādhava । droṇasya nihatasyāpi dr̥śyate jīvato yathā ॥

वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव । अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः ॥

vedā yasmāc ca catvāraḥ sarvāstrāṇi ca keśava । anapetāni vai śūrād yathaivādau prajāpateḥ ॥

वन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ । गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ ॥

vandanārhāv imau tasya bandibhir vanditau śubhau । gomāyavo vikarṣanti pādau śiṣyaśatārcitau ॥

द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन । कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥

droṇaṁ drupadaputreṇa nihataṁ madhusūdana । kr̥pī kr̥paṇam anvāste duḥkhopahatacetanā ॥

तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम् । हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥

tāṁ paśya rudatīm ārtāṁ muktakeśīm adhomukhīm । hataṁ patim upāsantīṁ droṇaṁ śastrabhr̥tāṁ varam ॥

बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव । उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥

bāṇair bhinnatanutrāṇaṁ dhr̥ṣṭadyumnena keśava । upāste vai mr̥dhe droṇaṁ jaṭilā brahmacāriṇī ॥

प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा । हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥

pretakr̥tye ca yatate kr̥pī kr̥paṇam āturā । hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī ॥

अग्नीनाहृत्य विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वशः । द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥

agnīn āhr̥tya vidhivac citāṁ prajvālya sarvaśaḥ । droṇam ādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ ॥

किरन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः । धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥

kiranti ca citām ete jaṭilā brahmacāriṇaḥ । dhanurbhiḥ śaktibhiś caiva rathanīḍaiś ca mādhava ॥

शस्त्रैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् । त एते द्रोणमाधाय शंसन्ति च रुदन्ति च ॥

śastraiś ca vividhair anyair dhakṣyante bhūritejasam । ta ete droṇam ādhāya śaṁsanti ca rudanti ca ॥

सामभिस्त्रिभिरन्तःस्थैरनुशंसन्ति चापरे । अग्नावग्निमिवाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥

sāmabhis tribhir antaḥsthair anuśaṁsanti cāpare । agnāv agnim ivādhāya droṇaṁ hutvā hutāśane ॥

गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः । अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तदा ॥

gacchanty abhimukhā gaṅgāṁ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ । apasavyāṁ citiṁ kr̥tvā puraskr̥tya kr̥pīṁ tadā ॥