Adhyāya 20

गान्धार्युवाच । अध्यर्धगुणमाहुर्यं बले शौर्ये च माधव । पित्रा त्वया च दाशार्ह दृप्तं सिंहमिवोत्कटम् ॥

gāndhāry uvāca । adhyardhaguṇam āhur yaṁ bale śaurye ca mādhava । pitrā tvayā ca dāśārha dr̥ptaṁ siṁham ivotkaṭam ॥

यो बिभेद चमूमेको मम पुत्रस्य दुर्भिदाम् । स भूत्वा मृत्युरन्येषां स्वयं मृत्युवशं गतः ॥

yo bibheda camūm eko mama putrasya durbhidām । sa bhūtvā mr̥tyur anyeṣāṁ svayaṁ mr̥tyuvaśaṁ gataḥ ॥

तस्योपलक्षये कृष्ण कार्ष्णेरमिततेजसः । अभिमन्योर्हतस्यापि प्रभा नैवोपशाम्यति ॥

tasyopalakṣaye kr̥ṣṇa kārṣṇer amitatejasaḥ । abhimanyor hatasyāpi prabhā naivopaśāmyati ॥

एषा विराटदुहिता स्नुषा गाण्डीवधन्वनः । आर्ता बाला पतिं वीरं शोच्या शोचत्यनिन्दिता ॥

eṣā virāṭaduhitā snuṣā gāṇḍīvadhanvanaḥ । ārtā bālā patiṁ vīraṁ śocyā śocaty aninditā ॥

तमेषा हि समासाद्य भार्या भर्तारमन्तिके । विराटदुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति ॥

tam eṣā hi samāsādya bhāryā bhartāram antike । virāṭaduhitā kr̥ṣṇa pāṇinā parimārjati ॥

तस्य वक्त्रमुपाघ्राय सौभद्रस्य यशस्विनी । विबुद्धकमलाकारं कम्बुवृत्तशिरोधरम् ॥

tasya vaktram upāghrāya saubhadrasya yaśasvinī । vibuddhakamalākāraṁ kambuvr̥ttaśirodharam ॥

काम्यरूपवती चैषा परिष्वजति भामिनी । लज्जमाना पुरेवैनं माध्वीकमदमूर्छिता ॥

kāmyarūpavatī caiṣā pariṣvajati bhāminī । lajjamānā purevainaṁ mādhvīkamadamūrchitā ॥

तस्य क्षतजसंदिग्धं जातरूपपरिष्कृतम् । विमुच्य कवचं कृष्ण शरीरमभिवीक्षते ॥

tasya kṣatajasaṁdigdhaṁ jātarūpapariṣkr̥tam । vimucya kavacaṁ kr̥ṣṇa śarīram abhivīkṣate ॥

अवेक्षमाणा तं बाला कृष्ण त्वामभिभाषते । अयं ते पुण्डरीकाक्ष सदृशाक्षो निपातितः ॥

avekṣamāṇā taṁ bālā kr̥ṣṇa tvām abhibhāṣate । ayaṁ te puṇḍarīkākṣa sadr̥śākṣo nipātitaḥ ॥

बले वीर्ये च सदृशस्तेजसा चैव तेऽनघ । रूपेण च तवात्यर्थं शेते भुवि निपातितः ॥

bale vīrye ca sadr̥śas tejasā caiva te ’nagha । rūpeṇa ca tavātyarthaṁ śete bhuvi nipātitaḥ ॥

अत्यन्तसुकुमारस्य राङ्कवाजिनशायिनः । कच्चिदद्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते ॥

atyantasukumārasya rāṅkavājinaśāyinaḥ । kaccid adya śarīraṁ te bhūmau na paritapyate ॥

मातङ्गभुजवर्ष्माणौ ज्याक्षेपकठिनत्वचौ । काञ्चनाङ्गदिनौ शेषे निक्षिप्य विपुलौ भुजौ ॥

mātaṅgabhujavarṣmāṇau jyākṣepakaṭhinatvacau । kāñcanāṅgadinau śeṣe nikṣipya vipulau bhujau ॥

व्यायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः श्रमादिव । एवं विलपतीमार्तां न हि मामभिभाषसे ॥

vyāyamya bahudhā nūnaṁ sukhasuptaḥ śramād iva । evaṁ vilapatīm ārtāṁ na hi mām abhibhāṣase ॥

आर्यामार्य सुभद्रां त्वमिमांश्च त्रिदशोपमान् । पितॄन्मां चैव दुःखार्तां विहाय क्व गमिष्यसि ॥

āryām ārya subhadrāṁ tvam imāṁś ca tridaśopamān । pitr̥̄n māṁ caiva duḥkhārtāṁ vihāya kva gamiṣyasi ॥

तस्य शोणितसंदिग्धान्केशानुन्नाम्य पाणिना । उत्सङ्गे वक्त्रमाधाय जीवन्तमिव पृच्छति । स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः ॥

tasya śoṇitasaṁdigdhān keśān unnāmya pāṇinā । utsaṅge vaktram ādhāya jīvantam iva pr̥cchati । svasrīyaṁ vāsudevasya putraṁ gāṇḍīvadhanvanaḥ ॥

कथं त्वां रणमध्यस्थं जघ्नुरेते महारथाः । धिगस्तु क्रूरकर्तॄंस्तान्कृपकर्णजयद्रथान् ॥

kathaṁ tvāṁ raṇamadhyasthaṁ jaghnur ete mahārathāḥ । dhig astu krūrakartr̥̄ṁs tān kr̥pakarṇajayadrathān ॥

द्रोणद्रौणायनी चोभौ यैरसि व्यसनीकृतः । रथर्षभाणां सर्वेषां कथमासीत्तदा मनः ॥

droṇadrauṇāyanī cobhau yair asi vyasanīkr̥taḥ । ratharṣabhāṇāṁ sarveṣāṁ katham āsīt tadā manaḥ ॥

बालं त्वां परिवार्यैकं मम दुःखाय जघ्नुषाम् । कथं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां च पश्यताम् । त्वं वीर निधनं प्राप्तो नाथवान्सन्ननाथवत् ॥

bālaṁ tvāṁ parivāryaikaṁ mama duḥkhāya jaghnuṣām । kathaṁ nu pāṇḍavānāṁ ca pāñcālānāṁ ca paśyatām । tvaṁ vīra nidhanaṁ prāpto nāthavān sann anāthavat ॥

दृष्ट्वा बहुभिराक्रन्दे निहतं त्वामनाथवत् । वीरः पुरुषशार्दूलः कथं जीवति पाण्डवः ॥

dr̥ṣṭvā bahubhir ākrande nihataṁ tvām anāthavat । vīraḥ puruṣaśārdūlaḥ kathaṁ jīvati pāṇḍavaḥ ॥

न राज्यलाभो विपुलः शत्रूणां वा पराभवः । प्रीतिं दास्यति पार्थानां त्वामृते पुष्करेक्षण ॥

na rājyalābho vipulaḥ śatrūṇāṁ vā parābhavaḥ । prītiṁ dāsyati pārthānāṁ tvām r̥te puṣkarekṣaṇa ॥

तव शस्त्रजिताँल्लोकान्धर्मेण च दमेन च । क्षिप्रमन्वागमिष्यामि तत्र मां प्रतिपालय ॥

tava śastrajitām̐l lokān dharmeṇa ca damena ca । kṣipram anvāgamiṣyāmi tatra māṁ pratipālaya ॥

दुर्मरं पुनरप्राप्ते काले भवति केनचित् । यदहं त्वां रणे दृष्ट्वा हतं जीवामि दुर्भगा ॥

durmaraṁ punar aprāpte kāle bhavati kena cit । yad ahaṁ tvāṁ raṇe dr̥ṣṭvā hataṁ jīvāmi durbhagā ॥

कामिदानीं नरव्याघ्र श्लक्ष्णया स्मितया गिरा । पितृलोके समेत्यान्यां मामिवामन्त्रयिष्यसि ॥

kām idānīṁ naravyāghra ślakṣṇayā smitayā girā । pitr̥loke sametyānyāṁ mām ivāmantrayiṣyasi ॥

नूनमप्सरसां स्वर्गे मनांसि प्रमथिष्यसि । परमेण च रूपेण गिरा च स्मितपूर्वया ॥

nūnam apsarasāṁ svarge manāṁsi pramathiṣyasi । parameṇa ca rūpeṇa girā ca smitapūrvayā ॥

प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानप्सरोभिः समेयिवान् । सौभद्र विहरन्काले स्मरेथाः सुकृतानि मे ॥

prāpya puṇyakr̥tām̐l lokān apsarobhiḥ sameyivān । saubhadra viharan kāle smarethāḥ sukr̥tāni me ॥

एतावानिह संवासो विहितस्ते मया सह । षण्मासान्सप्तमे मासि त्वं वीर निधनं गतः ॥

etāvān iha saṁvāso vihitas te mayā saha । ṣaṇmāsān saptame māsi tvaṁ vīra nidhanaṁ gataḥ ॥

इत्युक्तवचनामेतामपकर्षन्ति दुःखिताम् । उत्तरां मोघसंकल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः ॥

ity uktavacanām etām apakarṣanti duḥkhitām । uttarāṁ moghasaṁkalpāṁ matsyarājakulastriyaḥ ॥

उत्तरामपकृष्यैनामार्तामार्ततराः स्वयम् । विराटं निहतं दृष्ट्वा क्रोशन्ति विलपन्ति च ॥

uttarām apakr̥ṣyainām ārtām ārtatarāḥ svayam । virāṭaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā krośanti vilapanti ca ॥

द्रोणास्त्रशरसंकृत्तं शयानं रुधिरोक्षितम् । विराटं वितुदन्त्येते गृध्रगोमायुवायसाः ॥

droṇāstraśarasaṁkr̥ttaṁ śayānaṁ rudhirokṣitam । virāṭaṁ vitudanty ete gr̥dhragomāyuvāyasāḥ ॥

वितुद्यमानं विहगैर्विराटमसितेक्षणाः । न शक्नुवन्ति विवशा निवर्तयितुमातुराः ॥

vitudyamānaṁ vihagair virāṭam asitekṣaṇāḥ । na śaknuvanti vivaśā nivartayitum āturāḥ ॥

आसामातपतप्तानामायासेन च योषिताम् । श्रमेण च विवर्णानां रूपाणां विगतं वपुः ॥

āsām ātapataptānām āyāsena ca yoṣitām । śrameṇa ca vivarṇānāṁ rūpāṇāṁ vigataṁ vapuḥ ॥

उत्तरं चाभिमन्युं च काम्बोजं च सुदक्षिणम् । शिशूनेतान्हतान्पश्य लक्ष्मणं च सुदर्शनम् । आयोधनशिरोमध्ये शयानं पश्य माधव ॥

uttaraṁ cābhimanyuṁ ca kāmbojaṁ ca sudakṣiṇam । śiśūn etān hatān paśya lakṣmaṇaṁ ca sudarśanam । āyodhanaśiromadhye śayānaṁ paśya mādhava ॥