Adhyāya 18

गान्धार्युवाच । पश्य माधव पुत्रान्मे शतसंख्याञ्जितक्लमान् । गदया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान्रणे ॥

gāndhāry uvāca । paśya mādhava putrān me śatasaṁkhyāñ jitaklamān । gadayā bhīmasenena bhūyiṣṭhaṁ nihatān raṇe ॥

इदं दुःखतरं मेऽद्य यदिमा मुक्तमूर्धजाः । हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे स्नुषाः ॥

idaṁ duḥkhataraṁ me ’dya yad imā muktamūrdhajāḥ । hataputrā raṇe bālāḥ paridhāvanti me snuṣāḥ ॥

प्रासादतलचारिण्यश्चरणैर्भूषणान्वितैः । आपन्ना यत्स्पृशन्तीमा रुधिरार्द्रां वसुंधराम् ॥

prāsādatalacāriṇyaś caraṇair bhūṣaṇānvitaiḥ । āpannā yat spr̥śantīmā rudhirārdrāṁ vasuṁdharām ॥

गृध्रानुत्सारयन्त्यश्च गोमायून्वायसांस्तथा । शोकेनार्ता विघूर्णन्त्यो मत्ता इव चरन्त्युत ॥

gr̥dhrān utsārayantyaś ca gomāyūn vāyasāṁs tathā । śokenārtā vighūrṇantyo mattā iva caranty uta ॥

एषान्या त्वनवद्याङ्गी करसंमितमध्यमा । घोरं तद्वैशसं दृष्ट्वा निपतत्यतिदुःखिता ॥

eṣānyā tv anavadyāṅgī karasaṁmitamadhyamā । ghoraṁ tad vaiśasaṁ dr̥ṣṭvā nipataty atiduḥkhitā ॥

दृष्ट्वा मे पार्थिवसुतामेतां लक्ष्मणमातरम् । राजपुत्रीं महाबाहो मनो न व्युपशाम्यति ॥

dr̥ṣṭvā me pārthivasutām etāṁ lakṣmaṇamātaram । rājaputrīṁ mahābāho mano na vyupaśāmyati ॥

भ्रातॄंश्चान्याः पतींश्चान्याः पुत्रांश्च निहतान्भुवि । दृष्ट्वा परिपतन्त्येताः प्रगृह्य सुभुजा भुजान् ॥

bhrātr̥̄ṁś cānyāḥ patīṁś cānyāḥ putrāṁś ca nihatān bhuvi । dr̥ṣṭvā paripatanty etāḥ pragr̥hya subhujā bhujān ॥

मध्यमानां तु नारीणां वृद्धानां चापराजित । आक्रन्दं हतबन्धूनां दारुणे वैशसे शृणु ॥

madhyamānāṁ tu nārīṇāṁ vr̥ddhānāṁ cāparājita । ākrandaṁ hatabandhūnāṁ dāruṇe vaiśase śr̥ṇu ॥

रथनीडानि देहांश्च हतानां गजवाजिनाम् । आश्रिताः श्रममोहार्ताः स्थिताः पश्य महाबल ॥

rathanīḍāni dehāṁś ca hatānāṁ gajavājinām । āśritāḥ śramamohārtāḥ sthitāḥ paśya mahābala ॥

अन्या चापहृतं कायाच्चारुकुण्डलमुन्नसम् । स्वस्य बन्धोः शिरः कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठति ॥

anyā cāpahr̥taṁ kāyāc cārukuṇḍalam unnasam । svasya bandhoḥ śiraḥ kr̥ṣṇa gr̥hītvā paśya tiṣṭhati ॥

पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाल्पमिवानघ । एताभिरनवद्याभिर्मया चैवाल्पमेधया ॥

pūrvajātikr̥taṁ pāpaṁ manye nālpam ivānagha । etābhir anavadyābhir mayā caivālpamedhayā ॥

तदिदं धर्मराजेन यातितं नो जनार्दन । न हि नाशोऽस्ति वार्ष्णेय कर्मणोः शुभपापयोः ॥

tad idaṁ dharmarājena yātitaṁ no janārdana । na hi nāśo ’sti vārṣṇeya karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ ॥

प्रत्यग्रवयसः पश्य दर्शनीयकुचोदराः । कुलेषु जाता ह्रीमत्यः कृष्णपक्षाक्षिमूर्धजाः ॥

pratyagravayasaḥ paśya darśanīyakucodarāḥ । kuleṣu jātā hrīmatyaḥ kr̥ṣṇapakṣākṣimūrdhajāḥ ॥

हंसगद्गदभाषिण्यो दुःखशोकप्रमोहिताः । सारस्य इव वाशन्त्यः पतिताः पश्य माधव ॥

haṁsagadgadabhāṣiṇyo duḥkhaśokapramohitāḥ । sārasya iva vāśantyaḥ patitāḥ paśya mādhava ॥

फुल्लपद्मप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष योषिताम् । अनवद्यानि वक्त्राणि तपत्यसुखरश्मिवान् ॥

phullapadmaprakāśāni puṇḍarīkākṣa yoṣitām । anavadyāni vaktrāṇi tapaty asukharaśmivān ॥

ईर्षूणां मम पुत्राणां वासुदेवावरोधनम् । मत्तमातङ्गदर्पाणां पश्यन्त्यद्य पृथग्जनाः ॥

īrṣūṇāṁ mama putrāṇāṁ vāsudevāvarodhanam । mattamātaṅgadarpāṇāṁ paśyanty adya pr̥thagjanāḥ ॥

शतचन्द्राणि चर्माणि ध्वजांश्चादित्यसंनिभान् । रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कानपि च काञ्चनान् ॥

śatacandrāṇi carmāṇi dhvajāṁś cādityasaṁnibhān । raukmāṇi caiva varmāṇi niṣkān api ca kāñcanān ॥

शीर्षत्राणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले । पश्य दीप्तानि गोविन्द पावकान्सुहुतानिव ॥

śīrṣatrāṇāni caitāni putrāṇāṁ me mahītale । paśya dīptāni govinda pāvakān suhutān iva ॥

एष दुःशासनः शेते शूरेणामित्रघातिना । पीतशोणितसर्वाङ्गो भीमसेनेन पातितः ॥

eṣa duḥśāsanaḥ śete śūreṇāmitraghātinā । pītaśoṇitasarvāṅgo bhīmasenena pātitaḥ ॥

गदया वीरघातिन्या पश्य माधव मे सुतम् । द्यूतक्लेशाननुस्मृत्य द्रौपद्या चोदितेन च ॥

gadayā vīraghātinyā paśya mādhava me sutam । dyūtakleśān anusmr̥tya draupadyā coditena ca ॥

उक्ता ह्यनेन पाञ्चाली सभायां द्यूतनिर्जिता । प्रियं चिकीर्षता भ्रातुः कर्णस्य च जनार्दन ॥

uktā hy anena pāñcālī sabhāyāṁ dyūtanirjitā । priyaṁ cikīrṣatā bhrātuḥ karṇasya ca janārdana ॥

सहैव सहदेवेन नकुलेनार्जुनेन च । दासभार्यासि पाञ्चालि क्षिप्रं प्रविश नो गृहान् ॥

sahaiva sahadevena nakulenārjunena ca । dāsabhāryāsi pāñcāli kṣipraṁ praviśa no gr̥hān ॥

ततोऽहमब्रुवं कृष्ण तदा दुर्योधनं नृपम् । मृत्युपाशपरिक्षिप्तं शकुनिं पुत्र वर्जय ॥

tato ’ham abruvaṁ kr̥ṣṇa tadā duryodhanaṁ nr̥pam । mr̥tyupāśaparikṣiptaṁ śakuniṁ putra varjaya ॥

निबोधैनं सुदुर्बुद्धिं मातुलं कलहप्रियम् । क्षिप्रमेनं परित्यज्य पुत्र शाम्यस्व पाण्डवैः ॥

nibodhainaṁ sudurbuddhiṁ mātulaṁ kalahapriyam । kṣipram enaṁ parityajya putra śāmyasva pāṇḍavaiḥ ॥

न बुध्यसे त्वं दुर्बुद्धे भीमसेनममर्षणम् । वाङ्नाराचैस्तुदंस्तीक्ष्णैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥

na budhyase tvaṁ durbuddhe bhīmasenam amarṣaṇam । vāṅnārācais tudaṁs tīkṣṇair ulkābhir iva kuñjaram ॥

तानेष रभसः क्रूरो वाक्शल्यानवधारयन् । उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पो गोवृषभेष्विव ॥

tān eṣa rabhasaḥ krūro vākśalyān avadhārayan । utsasarja viṣaṁ teṣu sarpo govr̥ṣabheṣv iva ॥

एष दुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ । निहतो भीमसेनेन सिंहेनेव महर्षभः ॥

eṣa duḥśāsanaḥ śete vikṣipya vipulau bhujau । nihato bhīmasenena siṁheneva maharṣabhaḥ ॥

अत्यर्थमकरोद्रौद्रं भीमसेनोऽत्यमर्षणः । दुःशासनस्य यत्क्रुद्धोऽपिबच्छोणितमाहवे ॥

atyartham akarod raudraṁ bhīmaseno ’tyamarṣaṇaḥ । duḥśāsanasya yat kruddho ’pibac choṇitam āhave ॥