Adhyāya 17

वैशंपायन उवाच । ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता । सहसा न्यपतद्भूमौ छिन्नेव कदली वने ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato duryodhanaṁ dr̥ṣṭvā gāndhārī śokakarśitā । sahasā nyapatad bhūmau chinneva kadalī vane ॥

सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च पुनः पुनः । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम् ॥

sā tu labdhvā punaḥ saṁjñāṁ vikruśya ca punaḥ punaḥ । duryodhanam abhiprekṣya śayānaṁ rudhirokṣitam ॥

परिष्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत् । हा हा पुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया ॥

pariṣvajya ca gāndhārī kr̥paṇaṁ paryadevayat । hā hā putreti śokārtā vilalāpākulendriyā ॥

सुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितम् । वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता । समीपस्थं हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥

sugūḍhajatru vipulaṁ hāraniṣkaniṣevitam । vāriṇā netrajenoraḥ siñcantī śokatāpitā । samīpasthaṁ hr̥ṣīkeśam idaṁ vacanam abravīt ॥

उपस्थितेऽस्मिन्संग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो । मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राञ्जलिर्नृपसत्तमः । अस्मिञ्ज्ञातिसमुद्धर्षे जयमम्बा ब्रवीतु मे ॥

upasthite ’smin saṁgrāme jñātīnāṁ saṁkṣaye vibho । mām ayaṁ prāha vārṣṇeya prāñjalir nr̥pasattamaḥ । asmiñ jñātisamuddharṣe jayam ambā bravītu me ॥

इत्युक्ते जानती सर्वमहं स्वं व्यसनागमम् । अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतो धर्मस्ततो जयः ॥

ity ukte jānatī sarvam ahaṁ svaṁ vyasanāgamam । abruvaṁ puruṣavyāghra yato dharmas tato jayaḥ ॥

यथा न युध्यमानस्त्वं संप्रमुह्यसि पुत्रक । ध्रुवं शस्त्रजिताँल्लोकान्प्राप्तास्यमरवद्विभो ॥

yathā na yudhyamānas tvaṁ saṁpramuhyasi putraka । dhruvaṁ śastrajitām̐l lokān prāptāsy amaravad vibho ॥

इत्येवमब्रुवं पूर्वं नैनं शोचामि वै प्रभो । धृतराष्ट्रं तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम् ॥

ity evam abruvaṁ pūrvaṁ nainaṁ śocāmi vai prabho । dhr̥tarāṣṭraṁ tu śocāmi kr̥paṇaṁ hatabāndhavam ॥

अमर्षणं युधां श्रेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम् । शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम् ॥

amarṣaṇaṁ yudhāṁ śreṣṭhaṁ kr̥tāstraṁ yuddhadurmadam । śayānaṁ vīraśayane paśya mādhava me sutam ॥

योऽयं मूर्धावसिक्तानामग्रे याति परंतपः । सोऽयं पांसुषु शेतेऽद्य पश्य कालस्य पर्ययम् ॥

yo ’yaṁ mūrdhāvasiktānām agre yāti paraṁtapaḥ । so ’yaṁ pāṁsuṣu śete ’dya paśya kālasya paryayam ॥

ध्रुवं दुर्योधनो वीरो गतिं नसुलभां गतः । तथा ह्यभिमुखः शेते शयने वीरसेविते ॥

dhruvaṁ duryodhano vīro gatiṁ nasulabhāṁ gataḥ । tathā hy abhimukhaḥ śete śayane vīrasevite ॥

यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः । महीतलस्थं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते ॥

yaṁ purā paryupāsīnā ramayanti mahīkṣitaḥ । mahītalasthaṁ nihataṁ gr̥dhrās taṁ paryupāsate ॥

यं पुरा व्यजनैरग्र्यैरुपवीजन्ति योषितः । तमद्य पक्षव्यजनैरुपवीजन्ति पक्षिणः ॥

yaṁ purā vyajanair agryair upavījanti yoṣitaḥ । tam adya pakṣavyajanair upavījanti pakṣiṇaḥ ॥

एष शेते महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः । सिंहेनेव द्विपः संख्ये भीमसेनेन पातितः ॥

eṣa śete mahābāhur balavān satyavikramaḥ । siṁheneva dvipaḥ saṁkhye bhīmasenena pātitaḥ ॥

पश्य दुर्योधनं कृष्ण शयानं रुधिरोक्षितम् । निहतं भीमसेनेन गदामुद्यम्य भारत ॥

paśya duryodhanaṁ kr̥ṣṇa śayānaṁ rudhirokṣitam । nihataṁ bhīmasenena gadām udyamya bhārata ॥

अक्षौहिणीर्महाबाहुर्दश चैकां च केशव । अनयद्यः पुरा संख्ये सोऽनयान्निधनं गतः ॥

akṣauhiṇīr mahābāhur daśa caikāṁ ca keśava । anayad yaḥ purā saṁkhye so ’nayān nidhanaṁ gataḥ ॥

एष दुर्योधनः शेते महेष्वासो महारथः । शार्दूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः ॥

eṣa duryodhanaḥ śete maheṣvāso mahārathaḥ । śārdūla iva siṁhena bhīmasenena pātitaḥ ॥

विदुरं ह्यवमन्यैष पितरं चैव मन्दभाक् । बालो वृद्धावमानेन मन्दो मृत्युवशं गतः ॥

viduraṁ hy avamanyaiṣa pitaraṁ caiva mandabhāk । bālo vr̥ddhāvamānena mando mr̥tyuvaśaṁ gataḥ ॥

निःसपत्ना मही यस्य त्रयोदश समाः स्थिता । स शेते निहतो भूमौ पुत्रो मे पृथिवीपतिः ॥

niḥsapatnā mahī yasya trayodaśa samāḥ sthitā । sa śete nihato bhūmau putro me pr̥thivīpatiḥ ॥

अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासनात् । पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य वार्ष्णेय न तु तच्चिरम् ॥

apaśyaṁ kr̥ṣṇa pr̥thivīṁ dhārtarāṣṭrānuśāsanāt । pūrṇāṁ hastigavāśvasya vārṣṇeya na tu tac ciram ॥

तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासनात् । हीनां हस्तिगवाश्वेन किं नु जीवामि माधव ॥

tām evādya mahābāho paśyāmy anyānuśāsanāt । hīnāṁ hastigavāśvena kiṁ nu jīvāmi mādhava ॥

इदं कृच्छ्रतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम । यदिमाः पर्युपासन्ते हताञ्शूरान्रणे स्त्रियः ॥

idaṁ kr̥cchrataraṁ paśya putrasyāpi vadhān mama । yad imāḥ paryupāsante hatāñ śūrān raṇe striyaḥ ॥

प्रकीर्णकेशां सुश्रोणीं दुर्योधनभुजाङ्कगाम् । रुक्मवेदीनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम् ॥

prakīrṇakeśāṁ suśroṇīṁ duryodhanabhujāṅkagām । rukmavedīnibhāṁ paśya kr̥ṣṇa lakṣmaṇamātaram ॥

नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे । भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी ॥

nūnam eṣā purā bālā jīvamāne mahābhuje । bhujāv āśritya ramate subhujasya manasvinī ॥

कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते । पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुत्रेण सहितं रणे ॥

kathaṁ tu śatadhā nedaṁ hr̥dayaṁ mama dīryate । paśyantyā nihataṁ putraṁ putreṇa sahitaṁ raṇe ॥

पुत्रं रुधिरसंसिक्तमुपजिघ्रत्यनिन्दिता । दुर्योधनं तु वामोरूः पाणिना परिमार्जति ॥

putraṁ rudhirasaṁsiktam upajighraty aninditā । duryodhanaṁ tu vāmorūḥ pāṇinā parimārjati ॥

किं नु शोचति भर्तारं पुत्रं चैषा मनस्विनी । तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभिवीक्ष्य सा ॥

kiṁ nu śocati bhartāraṁ putraṁ caiṣā manasvinī । tathā hy avasthitā bhāti putraṁ cāpy abhivīkṣya sā ॥

स्वशिरः पञ्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा । पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव ॥

svaśiraḥ pañcaśākhābhyām abhihatyāyatekṣaṇā । pataty urasi vīrasya kururājasya mādhava ॥

पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा । मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी ॥

puṇḍarīkanibhā bhāti puṇḍarīkāntaraprabhā । mukhaṁ vimr̥jya putrasya bhartuś caiva tapasvinī ॥

यदि चाप्यागमाः सन्ति यदि वा श्रुतयस्तथा । ध्रुवं लोकानवाप्तोऽयं नृपो बाहुबलार्जितान् ॥

yadi cāpy āgamāḥ santi yadi vā śrutayas tathā । dhruvaṁ lokān avāpto ’yaṁ nr̥po bāhubalārjitān ॥