Adhyāya 16

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामाविकर्तनम् । अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं दिव्येन चक्षुषा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tu gāndhārī kurūṇām āvikartanam । apaśyat tatra tiṣṭhantī sarvaṁ divyena cakṣuṣā ॥

पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी । उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥

pativratā mahābhāgā samānavratacāriṇī । ugreṇa tapasā yuktā satataṁ satyavādinī ॥

वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः । दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥

varadānena kr̥ṣṇasya maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ । divyajñānabalopetā vividhaṁ paryadevayat ॥

ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथान्तिके । रणाजिरं नृवीराणामद्भुतं लोमहर्षणम् ॥

dadarśa sā buddhimatī dūrād api yathāntike । raṇājiraṁ nr̥vīrāṇām adbhutaṁ lomaharṣaṇam ॥

अस्थिकेशपरिस्तीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् । शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥

asthikeśaparistīrṇaṁ śoṇitaughapariplutam । śarīrair bahusāhasrair vinikīrṇaṁ samantataḥ ॥

गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः । शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥

gajāśvarathayodhānām āvr̥taṁ rudhirāvilaiḥ । śarīrair aśiraskaiś ca videhaiś ca śirogaṇaiḥ ॥

गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैरभिसंवृतम् । सृगालबडकाकोलकङ्ककाकनिषेवितम् ॥

gajāśvanaravīrāṇāṁ niḥsattvair abhisaṁvr̥tam । sr̥gālabaḍakākolakaṅkakākaniṣevitam ॥

रक्षसां पुरुषादानां मोदनं कुरराकुलम् । अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥

rakṣasāṁ puruṣādānāṁ modanaṁ kurarākulam । aśivābhiḥ śivābhiś ca nāditaṁ gr̥dhrasevitam ॥

ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः । पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥

tato vyāsābhyanujñāto dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ । pāṇḍuputrāś ca te sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ ॥

वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् । कुरुस्त्रियः समासाद्य जग्मुरायोधनं प्रति ॥

vāsudevaṁ puraskr̥tya hatabandhuṁ ca pārthivam । kurustriyaḥ samāsādya jagmur āyodhanaṁ prati ॥

समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः । अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥

samāsādya kurukṣetraṁ tāḥ striyo nihateśvarāḥ । apaśyanta hatāṁs tatra putrān bhrātr̥̄n pitr̥̄n patīn ॥

क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणान्वै गोमायुबडवायसैः । भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥

kravyādair bhakṣyamāṇān vai gomāyubaḍavāyasaiḥ । bhūtaiḥ piśācai rakṣobhir vividhaiś ca niśācaraiḥ ॥

रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः । महार्हेभ्योऽथ यानेभ्यो विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥

rudrākrīḍanibhaṁ dr̥ṣṭvā tadā viśasanaṁ striyaḥ । mahārhebhyo ’tha yānebhyo vikrośantyo nipetire ॥

अदृष्टपूर्वं पश्यन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः । शरीरेष्वस्खलन्नन्या न्यपतंश्चापरा भुवि ॥

adr̥ṣṭapūrvaṁ paśyantyo duḥkhārtā bharatastriyaḥ । śarīreṣv askhalann anyā nyapataṁś cāparā bhuvi ॥

श्रान्तानां चाप्यनाथानां नासीत्काचन चेतना । पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥

śrāntānāṁ cāpy anāthānāṁ nāsīt kā cana cetanā । pāñcālakuruyoṣāṇāṁ kr̥paṇaṁ tad abhūn mahat ॥

दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् । दृष्ट्वायोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥

duḥkhopahatacittābhiḥ samantād anunāditam । dr̥ṣṭvāyodhanam atyugraṁ dharmajñā subalātmajā ॥

ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् । कुरूणां वैशसं दृष्ट्वा दुःखाद्वचनमब्रवीत् ॥

tataḥ sā puṇḍarīkākṣam āmantrya puruṣottamam । kurūṇāṁ vaiśasaṁ dr̥ṣṭvā duḥkhād vacanam abravīt ॥

पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः । प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥

paśyaitāḥ puṇḍarīkākṣa snuṣā me nihateśvarāḥ । prakīrṇakeśāḥ krośantīḥ kurarīr iva mādhava ॥

अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् । पृथगेवाभ्यधावन्त पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥

amūs tv abhisamāgamya smarantyo bharatarṣabhān । pr̥thag evābhyadhāvanta putrān bhrātr̥̄n pitr̥̄n patīn ॥

वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् । क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिराकुलम् ॥

vīrasūbhir mahābāho hataputrābhir āvr̥tam । kva cic ca vīrapatnībhir hatavīrābhir ākulam ॥

शोभितं पुरुषव्याघ्रैर्भीष्मकर्णाभिमन्युभिः । द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥

śobhitaṁ puruṣavyāghrair bhīṣmakarṇābhimanyubhiḥ । droṇadrupadaśalyaiś ca jvaladbhir iva pāvakaiḥ ॥

काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महात्मनाम् । अङ्गदैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥

kāñcanaiḥ kavacair niṣkair maṇibhiś ca mahātmanām । aṅgadair hastakeyūraiḥ sragbhiś ca samalaṁkr̥tam ॥

वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि । खड्गैश्च विमलैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥

vīrabāhuvisr̥ṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parighair api । khaḍgaiś ca vimalais tīkṣṇaiḥ saśaraiś ca śarāsanaiḥ ॥

क्रव्यादसंघैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् । क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैरपरैः क्वचित् ॥

kravyādasaṁghair muditais tiṣṭhadbhiḥ sahitaiḥ kva cit । kva cid ākrīḍamānaiś ca śayānair aparaiḥ kva cit ॥

एतदेवंविधं वीर संपश्यायोधनं विभो । पश्यमाना च दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥

etad evaṁvidhaṁ vīra saṁpaśyāyodhanaṁ vibho । paśyamānā ca dahyāmi śokenāhaṁ janārdana ॥

पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन । पञ्चानामिव भूतानां नाहं वधमचिन्तयम् ॥

pāñcālānāṁ kurūṇāṁ ca vināśaṁ madhusūdana । pañcānām iva bhūtānāṁ nāhaṁ vadham acintayam ॥

तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च निष्कर्षन्त्यसृगुक्षितान् । निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥

tān suparṇāś ca gr̥dhrāś ca niṣkarṣanty asr̥gukṣitān । nigr̥hya kavaceṣūgrā bhakṣayanti sahasraśaḥ ॥

जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोणभीष्मयोः । अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥

jayadrathasya karṇasya tathaiva droṇabhīṣmayoḥ । abhimanyor vināśaṁ ca kaś cintayitum arhati ॥

अवध्यकल्पान्निहतान्दृष्ट्वाहं मधुसूदन । गृध्रकङ्कबडश्येनश्वसृगालादनीकृतान् ॥

avadhyakalpān nihatān dr̥ṣṭvāhaṁ madhusūdana । gr̥dhrakaṅkabaḍaśyenaśvasr̥gālādanīkr̥tān ॥

अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् । पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥

amarṣavaśam āpannān duryodhanavaśe sthitān । paśyemān puruṣavyāghrān saṁśāntān pāvakān iva ॥

शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च । विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥

śayanāny ucitāḥ sarve mr̥dūni vimalāni ca । vipannās te ’dya vasudhāṁ vivr̥tām adhiśerate ॥

बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः । शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥

bandibhiḥ satataṁ kāle stuvadbhir abhinanditāḥ । śivānām aśivā ghorāḥ śr̥ṇvanti vividhā giraḥ ॥

ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः । चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥

ye purā śerate vīrāḥ śayaneṣu yaśasvinaḥ । candanāgurudigdhāṅgās te ’dya pāṁsuṣu śerate ॥

तेषामाभरणान्येते गृध्रगोमायुवायसाः । आक्षिपन्त्यशिवा घोरा विनदन्तः पुनः पुनः ॥

teṣām ābharaṇāny ete gr̥dhragomāyuvāyasāḥ । ākṣipanty aśivā ghorā vinadantaḥ punaḥ punaḥ ॥

चापानि विशिखान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः । युद्धाभिमानिनः प्रीता जीवन्त इव बिभ्रति ॥

cāpāni viśikhān pītān nistriṁśān vimalā gadāḥ । yuddhābhimāninaḥ prītā jīvanta iva bibhrati ॥

सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः । ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः ॥

surūpavarṇā bahavaḥ kravyādair avaghaṭṭitāḥ । r̥ṣabhapratirūpākṣāḥ śerate haritasrajaḥ ॥

अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः । शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥

apare punar āliṅgya gadāḥ parighabāhavaḥ । śerate ’bhimukhāḥ śūrā dayitā iva yoṣitaḥ ॥

बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च । न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥

bibhrataḥ kavacāny anye vimalāny āyudhāni ca । na dharṣayanti kravyādā jīvantīti janārdana ॥

क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् । शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥

kravyādaiḥ kr̥ṣyamāṇānām apareṣāṁ mahātmanām । śātakaumbhyaḥ srajaś citrā viprakīrṇāḥ samantataḥ ॥

एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् । कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥

ete gomāyavo bhīmā nihatānāṁ yaśasvinām । kaṇṭhāntaragatān hārān ākṣipanti sahasraśaḥ ॥

सर्वेष्वपररात्रेषु याननन्दन्त बन्दिनः । स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥

sarveṣv apararātreṣu yān anandanta bandinaḥ । stutibhiś ca parārdhyābhir upacāraiś ca śikṣitāḥ ॥

तानिमाः परिदेवन्ति दुःखार्ताः परमाङ्गनाः । कृपणं वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥

tān imāḥ paridevanti duḥkhārtāḥ paramāṅganāḥ । kr̥paṇaṁ vr̥ṣṇiśārdūla duḥkhaśokārditā bhr̥śam ॥

रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वै । मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥

raktotpalavanānīva vibhānti rucirāṇi vai । mukhāni paramastrīṇāṁ pariśuṣkāṇi keśava ॥

रुदितोपरता ह्येता ध्यायन्त्यः संपरिप्लुताः । कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥

ruditoparatā hy etā dhyāyantyaḥ saṁpariplutāḥ । kurustriyo ’bhigacchanti tena tenaiva duḥkhitāḥ ॥

एतान्यादित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च । रोषरोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥

etāny ādityavarṇāni tapanīyanibhāni ca । roṣarodanatāmrāṇi vaktrāṇi kuruyoṣitām ॥

आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् । इतरेतरसंक्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥

āsām aparipūrṇārthaṁ niśamya paridevitam । itaretarasaṁkrandān na vijānanti yoṣitaḥ ॥

एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च । विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥

etā dīrgham ivocchvasya vikruśya ca vilapya ca । vispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitam ॥

बह्व्यो दृष्ट्वा शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च । पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥

bahvyo dr̥ṣṭvā śarīrāṇi krośanti vilapanti ca । pāṇibhiś cāparā ghnanti śirāṁsi mr̥dupāṇayaḥ ॥

शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैर्यूथशः कृतैः । इतरेतरसंपृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥

śirobhiḥ patitair hastaiḥ sarvāṅgair yūthaśaḥ kr̥taiḥ । itaretarasaṁpr̥ktair ākīrṇā bhāti medinī ॥

विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा घोराभिनन्दिनः । मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥

viśiraskān atho kāyān dr̥ṣṭvā ghorābhinandinaḥ । muhyanty anucitā nāryo videhāni śirāṁsi ca ॥

शिरः कायेन संधाय प्रेक्षमाणा विचेतसः । अपश्यन्त्यो परं तत्र नेदमस्येति दुःखिताः ॥

śiraḥ kāyena saṁdhāya prekṣamāṇā vicetasaḥ । apaśyantyo paraṁ tatra nedam asyeti duḥkhitāḥ ॥

बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् । संदधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनः पुनः ॥

bāhūrucaraṇān anyān viśikhonmathitān pr̥thak । saṁdadhatyo ’sukhāviṣṭā mūrchanty etāḥ punaḥ punaḥ ॥

उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः । दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥

utkr̥ttaśirasaś cānyān vijagdhān mr̥gapakṣibhiḥ । dr̥ṣṭvā kāś cin na jānanti bhartr̥̄n bharatayoṣitaḥ ॥

पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन । प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥

pāṇibhiś cāparā ghnanti śirāṁsi madhusūdana । prekṣya bhrātr̥̄n pitr̥̄n putrān patīṁś ca nihatān paraiḥ ॥

बाहुभिश्च सखड्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः । अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥

bāhubhiś ca sakhaḍgaiś ca śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ । agamyakalpā pr̥thivī māṁsaśoṇitakardamā ॥

न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः । भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैरुपकीर्णां वसुंधराम् ॥

na duḥkheṣūcitāḥ pūrvaṁ duḥkhaṁ gāhanty aninditāḥ । bhrātr̥bhiḥ pitr̥bhiḥ putrair upakīrṇāṁ vasuṁdharām ॥

यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन । स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥

yūthānīva kiśorīṇāṁ sukeśīnāṁ janārdana । snuṣāṇāṁ dhr̥tarāṣṭrasya paśya vr̥ndāny anekaśaḥ ॥

अतो दुःखतरं किं नु केशव प्रतिभाति मे । यदिमाः कुर्वते सर्वा रूपमुच्चावचं स्त्रियः ॥

ato duḥkhataraṁ kiṁ nu keśava pratibhāti me । yad imāḥ kurvate sarvā rūpam uccāvacaṁ striyaḥ ॥

नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु । या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातॄंश्च केशव । एवमार्ता विलपती ददर्श निहतं सुतम् ॥

nūnam ācaritaṁ pāpaṁ mayā pūrveṣu janmasu । yā paśyāmi hatān putrān pautrān bhrātr̥̄ṁś ca keśava । evam ārtā vilapatī dadarśa nihataṁ sutam ॥