Adhyāya 1

जनमेजय उवाच । हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः । धृतराष्ट्रो महाराजः श्रुत्वा किमकरोन्मुने ॥

janamejaya uvāca । hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ । dhr̥tarāṣṭro mahārājaḥ śrutvā kim akaron mune ॥

तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः । कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः ॥

tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ । kr̥paprabhr̥tayaś caiva kim akurvata te trayaḥ ॥

अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः । वृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत संजयः ॥

aśvatthāmnaḥ śrutaṁ karma śāpaś cānyonyakāritaḥ । vr̥ttāntam uttaraṁ brūhi yad abhāṣata saṁjayaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम् । पुत्रशोकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । hate putraśate dīnaṁ chinnaśākham iva drumam । putraśokābhisaṁtaptaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ mahīpatim ॥

ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् । अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयो वाक्यमब्रवीत् ॥

dhyānamūkatvam āpannaṁ cintayā samabhiplutam । abhigamya mahāprājñaḥ saṁjayo vākyam abravīt ॥

किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता । अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशां पते । निर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला ॥

kiṁ śocasi mahārāja nāsti śoke sahāyatā । akṣauhiṇyo hatāś cāṣṭau daśa caiva viśāṁ pate । nirjaneyaṁ vasumatī śūnyā saṁprati kevalā ॥

नानादिग्भ्यः समागम्य नानादेश्या नराधिपाः । सहितास्तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः ॥

nānādigbhyaḥ samāgamya nānādeśyā narādhipāḥ । sahitās tava putreṇa sarve vai nidhanaṁ gatāḥ ॥

पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा । गुरूणां चानुपूर्व्येण प्रेतकार्याणि कारय ॥

pitr̥̄ṇāṁ putrapautrāṇāṁ jñātīnāṁ suhr̥dāṁ tathā । gurūṇāṁ cānupūrvyeṇa pretakāryāṇi kāraya ॥

वैशंपायन उवाच । तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्रवधार्दितः । पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tac chrutvā karuṇaṁ vākyaṁ putrapautravadhārditaḥ । papāta bhuvi durdharṣo vātāhata iva drumaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः । दुःखं नूनं भविष्यामि विचरन्पृथिवीमिमाम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । hataputro hatāmātyo hatasarvasuhr̥jjanaḥ । duḥkhaṁ nūnaṁ bhaviṣyāmi vicaran pr̥thivīm imām ॥

किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै । लूनपक्षस्य इव मे जराजीर्णस्य पक्षिणः ॥

kiṁ nu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vai । lūnapakṣasya iva me jarājīrṇasya pakṣiṇaḥ ॥

हृतराज्यो हतसुहृद्धतचक्षुश्च वै तथा । न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान् ॥

hr̥tarājyo hatasuhr̥d dhatacakṣuś ca vai tathā । na bhrājiṣye mahāprājña kṣīṇaraśmir ivāṁśumān ॥

न कृतं सुहृदां वाक्यं जामदग्न्यस्य जल्पतः । नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥

na kr̥taṁ suhr̥dāṁ vākyaṁ jāmadagnyasya jalpataḥ । nāradasya ca devarṣeḥ kr̥ṣṇadvaipāyanasya ca ॥

सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयोऽभिहितं मम । अलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृह्यतामिति ॥

sabhāmadhye tu kr̥ṣṇena yac chreyo ’bhihitaṁ mama । alaṁ vaireṇa te rājan putraḥ saṁgr̥hyatām iti ॥

तच्च वाक्यमकृत्वाहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः । न हि श्रोतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं प्रभाषितम् ॥

tac ca vākyam akr̥tvāhaṁ bhr̥śaṁ tapyāmi durmatiḥ । na hi śrotāsmi bhīṣmasya dharmayuktaṁ prabhāṣitam ॥

दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः । दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम् । द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते ॥

duryodhanasya ca tathā vr̥ṣabhasyeva nardataḥ । duḥśāsanavadhaṁ śrutvā karṇasya ca viparyayam । droṇasūryoparāgaṁ ca hr̥dayaṁ me vidīryate ॥

न स्मराम्यात्मनः किंचित्पुरा संजय दुष्कृतम् । यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते ॥

na smarāmy ātmanaḥ kiṁ cit purā saṁjaya duṣkr̥tam । yasyedaṁ phalam adyeha mayā mūḍhena bhujyate ॥

नूनं ह्यपकृतं किंचिन्मया पूर्वेषु जन्मसु । येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान् ॥

nūnaṁ hy apakr̥taṁ kiṁ cin mayā pūrveṣu janmasu । yena māṁ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavān ॥

परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे । सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगादुपागतः । कोऽन्योऽस्ति दुःखिततरो मया लोके पुमानिह ॥

pariṇāmaś ca vayasaḥ sarvabandhukṣayaś ca me । suhr̥nmitravināśaś ca daivayogād upāgataḥ । ko ’nyo ’sti duḥkhitataro mayā loke pumān iha ॥

तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम् । विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम् ॥

tan mām adyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṁśitavratam । vivr̥taṁ brahmalokasya dīrgham adhvānam āsthitam ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य लालप्यमानस्य बहुशोकं विचिन्वतः । शोकापहं नरेन्द्रस्य संजयो वाक्यमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya lālapyamānasya bahuśokaṁ vicinvataḥ । śokāpahaṁ narendrasya saṁjayo vākyam abravīt ॥

शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः । शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम । सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूचुर्मुनयः पुरा ॥

śokaṁ rājan vyapanuda śrutās te vedaniścayāḥ । śāstrāgamāś ca vividhā vr̥ddhebhyo nr̥pasattama । sr̥ñjaye putraśokārte yad ūcur munayaḥ purā ॥

तथा यौवनजं दर्पमास्थिते ते सुते नृप । न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवतामवधारितम् । स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना ॥

tathā yauvanajaṁ darpam āsthite te sute nr̥pa । na tvayā suhr̥dāṁ vākyaṁ bruvatām avadhāritam । svārthaś ca na kr̥taḥ kaś cil lubdhena phalagr̥ddhinā ॥

तव दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् । शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः । शल्यश्च येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत् ॥

tava duḥśāsano mantrī rādheyaś ca durātmavān । śakuniś caiva duṣṭātmā citrasenaś ca durmatiḥ । śalyaś ca yena vai sarvaṁ śalyabhūtaṁ kr̥taṁ jagat ॥

कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च । न कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत ॥

kuruvr̥ddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya ca । na kr̥taṁ vacanaṁ tena tava putreṇa bhārata ॥

न धर्मः सत्कृतः कश्चिन्नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् । क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः ॥

na dharmaḥ satkr̥taḥ kaś cin nityaṁ yuddham iti bruvan । kṣapitāḥ kṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṁ vardhitaṁ yaśaḥ ॥

मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किंचिदुक्तवान् । धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः ॥

madhyastho hi tvam apy āsīr na kṣamaṁ kiṁ cid uktavān । dhūr dhareṇa tvayā bhāras tulayā na samaṁ dhr̥taḥ ॥

आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथा क्षमम् । यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते ॥

ādāv eva manuṣyeṇa vartitavyaṁ yathā kṣamam । yathā nātītam arthaṁ vai paścāttāpena yujyate ॥

पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षता । पश्चात्तापमिदं प्राप्तं न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

putragr̥ddhyā tvayā rājan priyaṁ tasya cikīrṣatā । paścāttāpam idaṁ prāptaṁ na tvaṁ śocitum arhasi ॥

मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति । स भ्रष्टो मधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान् ॥

madhu yaḥ kevalaṁ dr̥ṣṭvā prapātaṁ nānupaśyati । sa bhraṣṭo madhulobhena śocaty eva yathā bhavān ॥

अर्थान्न शोचन्प्राप्नोति न शोचन्विन्दते सुखम् । न शोचञ्श्रियमाप्नोति न शोचन्विन्दते परम् ॥

arthān na śocan prāpnoti na śocan vindate sukham । na śocañ śriyam āpnoti na śocan vindate param ॥

स्वयमुत्पादयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयेत् । दह्यमानो मनस्तापं भजते न स पण्डितः ॥

svayam utpādayitvāgniṁ vastreṇa pariveṣṭayet । dahyamāno manastāpaṁ bhajate na sa paṇḍitaḥ ॥

त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः । लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः ॥

tvayaiva sasutenāyaṁ vākyavāyusamīritaḥ । lobhājyena ca saṁsikto jvalitaḥ pārthapāvakaḥ ॥

तस्मिन्समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः । तान्केशवार्चिर्निर्दग्धान्न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

tasmin samiddhe patitāḥ śalabhā iva te sutāḥ । tān keśavārcir nirdagdhān na tvaṁ śocitum arhasi ॥

यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृप । अशास्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥

yac cāśrupātakalilaṁ vadanaṁ vahase nr̥pa । aśāstradr̥ṣṭam etad dhi na praśaṁsanti paṇḍitāḥ ॥

विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान्दहन्ति किल मानवान् । जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धारयात्मानमात्मना ॥

visphuliṅgā iva hy etān dahanti kila mānavān । jahīhi manyuṁ buddhyā vai dhārayātmānam ātmanā ॥

एवमाश्वासितस्तेन संजयेन महात्मना । विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परंतप ॥

evam āśvāsitas tena saṁjayena mahātmanā । viduro bhūya evāha buddhipūrvaṁ paraṁtapa ॥