Adhyāya 96

युधिष्ठिर उवाच । अथ यो विजिगीषेत क्षत्रियः क्षत्रियं युधि । कस्तस्य धर्म्यो विजय एतत्पृष्टो ब्रवीहि मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atha yo vijigīṣeta kṣatriyaḥ kṣatriyaṁ yudhi । kas tasya dharmyo vijaya etat pr̥ṣṭo bravīhi me ॥

भीष्म उवाच । ससहायोऽसहायो वा राष्ट्रमागम्य भूमिपः । ब्रूयादहं वो राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा ॥

bhīṣma uvāca । sasahāyo ’sahāyo vā rāṣṭram āgamya bhūmipaḥ । brūyād ahaṁ vo rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā ॥

मम धर्म्यं बलिं दत्त किं वा मां प्रतिपत्स्यथ । ते चेत्तमागतं तत्र वृणुयुः कुशलं भवेत् ॥

mama dharmyaṁ baliṁ datta kiṁ vā māṁ pratipatsyatha । te cet tam āgataṁ tatra vr̥ṇuyuḥ kuśalaṁ bhavet ॥

ते चेदक्षत्रियाः सन्तो विरुध्येयुः कथंचन । सर्वोपायैर्नियन्तव्या विकर्मस्था नराधिप ॥

te ced akṣatriyāḥ santo virudhyeyuḥ kathaṁ cana । sarvopāyair niyantavyā vikarmasthā narādhipa ॥

अशक्तं क्षत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्यथापरः । त्राणायाप्यसमर्थं तं मन्यमानमतीव च ॥

aśaktaṁ kṣatriyaṁ matvā śastraṁ gr̥hṇāty athāparaḥ । trāṇāyāpy asamarthaṁ taṁ manyamānam atīva ca ॥

युधिष्ठिर उवाच । अथ यः क्षत्रियो राजा क्षत्रियं प्रत्युपाव्रजेत् । कथं स प्रतियोद्धव्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atha yaḥ kṣatriyo rājā kṣatriyaṁ pratyupāvrajet । kathaṁ sa pratiyoddhavyas tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । नासंनद्धो नाकवचो योद्धव्यः क्षत्रियो रणे । एक एकेन वाच्यश्च विसृजस्व क्षिपामि च ॥

bhīṣma uvāca । nāsaṁnaddho nākavaco yoddhavyaḥ kṣatriyo raṇe । eka ekena vācyaś ca visr̥jasva kṣipāmi ca ॥

स चेत्संनद्ध आगच्छेत्संनद्धव्यं ततो भवेत् । स चेत्ससैन्य आगच्छेत्ससैन्यस्तमथाह्वयेत् ॥

sa cet saṁnaddha āgacchet saṁnaddhavyaṁ tato bhavet । sa cet sasainya āgacchet sasainyas tam athāhvayet ॥

स चेन्निकृत्या युध्येत निकृत्या तं प्रयोधयेत् । अथ चेद्धर्मतो युध्येद्धर्मेणैव निवारयेत् ॥

sa cen nikr̥tyā yudhyeta nikr̥tyā taṁ prayodhayet । atha ced dharmato yudhyed dharmeṇaiva nivārayet ॥

नाश्वेन रथिनं यायादुदियाद्रथिनं रथी । व्यसने न प्रहर्तव्यं न भीताय जिताय च ॥

nāśvena rathinaṁ yāyād udiyād rathinaṁ rathī । vyasane na prahartavyaṁ na bhītāya jitāya ca ॥

नेषुर्लिप्तो न कर्णी स्यादसतामेतदायुधम् । जयार्थमेव योद्धव्यं न क्रुध्येदजिघांसतः ॥

neṣur lipto na karṇī syād asatām etad āyudham । jayārtham eva yoddhavyaṁ na krudhyed ajighāṁsataḥ ॥

साधूनां तु मिथोभेदात्साधुश्चेद्व्यसनी भवेत् । सव्रणो नाभिहन्तव्यो नानपत्यः कथंचन ॥

sādhūnāṁ tu mithobhedāt sādhuś ced vyasanī bhavet । savraṇo nābhihantavyo nānapatyaḥ kathaṁ cana ॥

भग्नशस्त्रो विपन्नाश्वश्छिन्नज्यो हतवाहनः । चिकित्स्यः स्यात्स्वविषये प्राप्यो वा स्वगृहान्भवेत् । निर्व्रणोऽपि च मोक्तव्य एष धर्मः सनातनः ॥

bhagnaśastro vipannāśvaś chinnajyo hatavāhanaḥ । cikitsyaḥ syāt svaviṣaye prāpyo vā svagr̥hān bhavet । nirvraṇo ’pi ca moktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

तस्माद्धर्मेण योद्धव्यं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । सत्सु नित्यं सतां धर्मस्तमास्थाय न नाशयेत् ॥

tasmād dharmeṇa yoddhavyaṁ manuḥ svāyaṁbhuvo ’bravīt । satsu nityaṁ satāṁ dharmas tam āsthāya na nāśayet ॥

यो वै जयत्यधर्मेण क्षत्रियो वर्धमानकः । आत्मानमात्मना हन्ति पापो निकृतिजीवनः ॥

yo vai jayaty adharmeṇa kṣatriyo vardhamānakaḥ । ātmānam ātmanā hanti pāpo nikr̥tijīvanaḥ ॥

कर्म चैतदसाधूनामसाधुं साधुना जयेत् । धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा ॥

karma caitad asādhūnām asādhuṁ sādhunā jayet । dharmeṇa nidhanaṁ śreyo na jayaḥ pāpakarmaṇā ॥

नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव । मूलान्यस्य प्रशाखाश्च दहन्समनुगच्छति ॥

nādharmaś carito rājan sadyaḥ phalati gaur iva । mūlāny asya praśākhāś ca dahan samanugacchati ॥

पापेन कर्मणा वित्तं लब्ध्वा पापः प्रहृष्यति । स वर्धमानः स्तेयेन पापः पापे प्रसज्जति ॥

pāpena karmaṇā vittaṁ labdhvā pāpaḥ prahr̥ṣyati । sa vardhamānaḥ steyena pāpaḥ pāpe prasajjati ॥

न धर्मोऽस्तीति मन्वानः शुचीनवहसन्निव । अश्रद्दधानभावाच्च विनाशमुपगच्छति ॥

na dharmo ’stīti manvānaḥ śucīn avahasann iva । aśraddadhānabhāvāc ca vināśam upagacchati ॥

स बद्धो वारुणैः पाशैरमर्त्य इव मन्यते । महादृतिरिवाध्मातः स्वकृतेन विवर्धते ॥

sa baddho vāruṇaiḥ pāśair amartya iva manyate । mahādr̥tir ivādhmātaḥ svakr̥tena vivardhate ॥

ततः समूलो ह्रियते नदीकूलादिव द्रुमः । अथैनमभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भमिवाश्मनि । तस्माद्धर्मेण विजयं कामं लिप्सेत भूमिपः ॥

tataḥ samūlo hriyate nadīkūlād iva drumaḥ । athainam abhinindanti bhinnaṁ kumbham ivāśmani । tasmād dharmeṇa vijayaṁ kāmaṁ lipseta bhūmipaḥ ॥