Adhyāya 9

युधिष्ठिर उवाच । मुहूर्तं तावदेकाग्रो मनःश्रोत्रेऽन्तरात्मनि । धारयित्वापि ते श्रुत्वा रोचतां वचनं मम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । muhūrtaṁ tāvad ekāgro manaḥśrotre ’ntarātmani । dhārayitvāpi te śrutvā rocatāṁ vacanaṁ mama ॥

सार्थगम्यमहं मार्गं न जातु त्वत्कृते पुनः । गच्छेयं तद्गमिष्यामि हित्वा ग्राम्यसुखान्युत ॥

sārthagamyam ahaṁ mārgaṁ na jātu tvatkr̥te punaḥ । gaccheyaṁ tad gamiṣyāmi hitvā grāmyasukhāny uta ॥

क्षेम्यश्चैकाकिना गम्यः पन्थाः कोऽस्तीति पृच्छ माम् । अथ वा नेच्छसि प्रष्टुमपृच्छन्नपि मे शृणु ॥

kṣemyaś caikākinā gamyaḥ panthāḥ ko ’stīti pr̥ccha mām । atha vā necchasi praṣṭum apr̥cchann api me śr̥ṇu ॥

हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः । अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह ॥

hitvā grāmyasukhācāraṁ tapyamāno mahat tapaḥ । araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mr̥gaiḥ saha ॥

जुह्वानोऽग्निं यथाकालमुभौ कालावुपस्पृशन् । कृशः परिमिताहारश्चर्मचीरजटाधरः ॥

juhvāno ’gniṁ yathākālam ubhau kālāv upaspr̥śan । kr̥śaḥ parimitāhāraś carmacīrajaṭādharaḥ ॥

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमक्षमः । तपसा विधिदृष्टेन शरीरमुपशोषयन् ॥

śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ । tapasā vidhidr̥ṣṭena śarīram upaśoṣayan ॥

मनःकर्णसुखा नित्यं शृण्वन्नुच्चावचा गिरः । मुदितानामरण्येषु वसतां मृगपक्षिणाम् ॥

manaḥkarṇasukhā nityaṁ śr̥ṇvann uccāvacā giraḥ । muditānām araṇyeṣu vasatāṁ mr̥gapakṣiṇām ॥

आजिघ्रन्पेशलान्गन्धान्फुल्लानां वृक्षवीरुधाम् । नानारूपान्वने पश्यन्रमणीयान्वनौकसः ॥

ājighran peśalān gandhān phullānāṁ vr̥kṣavīrudhām । nānārūpān vane paśyan ramaṇīyān vanaukasaḥ ॥

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः । नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम् ॥

vānaprasthajanasyāpi darśanaṁ kulavāsinaḥ । nāpriyāṇy ācariṣyāmi kiṁ punar grāmavāsinām ॥

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् । पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन् ॥

ekāntaśīlī vimr̥śan pakvāpakvena vartayan । pitr̥̄n devāṁś ca vanyena vāgbhir adbhiś ca tarpayan ॥

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् । सेवमानः प्रतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम् ॥

evam āraṇyaśāstrāṇām ugram ugrataraṁ vidhim । sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam ॥

अथ वैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ । चरन्भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम् ॥

atha vaiko ’ham ekāham ekaikasmin vanaspatau । caran bhaikṣyaṁ munir muṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram ॥

पांसुभिः समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः । वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥

pāṁsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ । vr̥kṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ ॥

न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः । निराशीर्निर्ममो भूत्वा निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥

na śocan na prahr̥ṣyaṁś ca tulyanindātmasaṁstutiḥ । nirāśīr nirmamo bhūtvā nirdvaṁdvo niṣparigrahaḥ ॥

आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः । अकुर्वाणः परैः कांचित्संविदं जातु केनचित् ॥

ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākr̥tiḥ । akurvāṇaḥ paraiḥ kāṁ cit saṁvidaṁ jātu kena cit ॥

जङ्गमाजङ्गमान्सर्वान्नविहिंसंश्चतुर्विधान् । प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति ॥

jaṅgamājaṅgamān sarvān navihiṁsaṁś caturvidhān । prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhr̥taḥ prati ॥

न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित् । प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः ॥

na cāpy avahasan kaṁ cin na kurvan bhrukuṭīṁ kva cit । prasannavadano nityaṁ sarvendriyasusaṁyataḥ ॥

अपृच्छन्कस्यचिन्मार्गं व्रजन्येनैव केनचित् । न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुमिच्छन्विशेषतः ॥

apr̥cchan kasya cin mārgaṁ vrajan yenaiva kena cit । na deśaṁ na diśaṁ kāṁ cid gantum icchan viśeṣataḥ ॥

गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन् । ऋजुः प्रणिहितो गच्छंस्त्रसस्थावरवर्जकः ॥

gamane nirapekṣaś ca paścād anavalokayan । r̥juḥ praṇihito gacchaṁs trasasthāvaravarjakaḥ ॥

स्वभावस्तु प्रयात्यग्रे प्रभवन्त्यशनान्यपि । द्वंद्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्यचिन्तयन् ॥

svabhāvas tu prayāty agre prabhavanty aśanāny api । dvaṁdvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇy acintayan ॥

अल्पं वास्वादु वा भोज्यं पूर्वालाभेन जातु चित् । अन्येष्वपि चरँल्लाभमलाभे सप्त पूरयन् ॥

alpaṁ vāsvādu vā bhojyaṁ pūrvālābhena jātu cit । anyeṣv api caram̐l lābham alābhe sapta pūrayan ॥

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके ॥

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane । atītapātrasaṁcāre kāle vigatabhikṣuke ॥

एककालं चरन्भैक्ष्यं गृहे द्वे चैव पञ्च च । स्पृहापाशान्विमुच्याहं चरिष्यामि महीमिमाम् ॥

ekakālaṁ caran bhaikṣyaṁ gr̥he dve caiva pañca ca । spr̥hāpāśān vimucyāhaṁ cariṣyāmi mahīm imām ॥

न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् । जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन् ॥

na jijīviṣuvat kiṁ cin na mumūrṣuvad ācaran । jīvitaṁ maraṇaṁ caiva nābhinandan na ca dviṣan ॥

वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः । नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः ॥

vāsyaikaṁ takṣato bāhuṁ candanenaikam ukṣataḥ । nākalyāṇaṁ na kalyāṇaṁ cintayann ubhayos tayoḥ ॥

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः । सर्वास्ताः समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थितः ॥

yāḥ kāś cij jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ । sarvās tāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ ॥

तेषु नित्यमसक्तश्च त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः । सुपरित्यक्तसंकल्पः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः ॥

teṣu nityam asaktaś ca tyaktasarvendriyakriyaḥ । suparityaktasaṁkalpaḥ sunirṇiktātmakalmaṣaḥ ॥

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः । न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः ॥

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ । na vaśe kasya cit tiṣṭhan sadharmā mātariśvanaḥ ॥

वीतरागश्चरन्नेवं तुष्टिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम् । तृष्णया हि महत्पापमज्ञानादस्मि कारितः ॥

vītarāgaś carann evaṁ tuṣṭiṁ prāpsyāmi śāśvatīm । tr̥ṣṇayā hi mahat pāpam ajñānād asmi kāritaḥ ॥

कुशलाकुशलान्येके कृत्वा कर्माणि मानवाः । कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वजनं नाम बिभ्रति ॥

kuśalākuśalāny eke kr̥tvā karmāṇi mānavāḥ । kāryakāraṇasaṁśliṣṭaṁ svajanaṁ nāma bibhrati ॥

आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम् । प्रतिगृह्णाति तत्पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत् ॥

āyuṣo ’nte prahāyedaṁ kṣīṇaprāyaṁ kalevaram । pratigr̥hṇāti tat pāpaṁ kartuḥ karmaphalaṁ hi tat ॥

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्व्याविद्धे रथचक्रवत् । समेति भूतग्रामोऽयं भूतग्रामेण कार्यवान् ॥

evaṁ saṁsāracakre ’smin vyāviddhe rathacakravat । sameti bhūtagrāmo ’yaṁ bhūtagrāmeṇa kāryavān ॥

जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरुपद्रुतम् । असारमिममस्वन्तं संसारं त्यजतः सुखम् ॥

janmamr̥tyujarāvyādhivedanābhir upadrutam । asāram imam asvantaṁ saṁsāraṁ tyajataḥ sukham ॥

दिवः पतत्सु देवेषु स्थानेभ्यश्च महर्षिषु । को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारणतत्त्ववित् ॥

divaḥ patatsu deveṣu sthānebhyaś ca maharṣiṣu । ko hi nāma bhavenārthī bhavet kāraṇatattvavit ॥

कृत्वा हि विविधं कर्म तत्तद्विविधलक्षणम् । पार्थिवैर्नृपतिः स्वल्पैः कारणैरेव बध्यते ॥

kr̥tvā hi vividhaṁ karma tat tad vividhalakṣaṇam । pārthivair nr̥patiḥ svalpaiḥ kāraṇair eva badhyate ॥

तस्मात्प्रज्ञामृतमिदं चिरान्मां प्रत्युपस्थितम् । तत्प्राप्य प्रार्थये स्थानमव्ययं शाश्वतं ध्रुवम् ॥

tasmāt prajñāmr̥tam idaṁ cirān māṁ pratyupasthitam । tat prāpya prārthaye sthānam avyayaṁ śāśvataṁ dhruvam ॥

एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया । देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥

etayā satataṁ vr̥ttyā carann evaṁprakārayā । dehaṁ saṁsthāpayiṣyāmi nirbhayaṁ mārgam āsthitaḥ ॥