Adhyāya 10

भीम उवाच । श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः । अनुवाकहताबुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी ॥

bhīma uvāca । śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ । anuvākahatābuddhir naiṣā tattvārthadarśinī ॥

आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः । विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ ॥

ālasye kr̥tacittasya rājadharmānasūyataḥ । vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṁ kiṁ phalaṁ bharatarṣabha ॥

क्षमानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं न विद्यते । क्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे ॥

kṣamānukampā kāruṇyam ānr̥śaṁsyaṁ na vidyate । kṣātram ācarato mārgam api bandhos tvadantare ॥

यदीमां भवतो बुद्धिं विद्याम वयमीदृशीम् । शस्त्रं नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन ॥

yadīmāṁ bhavato buddhiṁ vidyāma vayam īdr̥śīm । śastraṁ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṁ cana ॥

भैक्ष्यमेवाचरिष्याम शरीरस्या विमोक्षणात् । न चेदं दारुणं युद्धमभविष्यन्महीक्षिताम् ॥

bhaikṣyam evācariṣyāma śarīrasyā vimokṣaṇāt । na cedaṁ dāruṇaṁ yuddham abhaviṣyan mahīkṣitām ॥

प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति वै कवयो विदुः । स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम् ॥

prāṇasyānnam idaṁ sarvam iti vai kavayo viduḥ । sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva sarvaṁ prāṇasya bhojanam ॥

आददानस्य चेद्राज्यं ये केचित्परिपन्थिनः । हन्तव्यास्त इति प्राज्ञाः क्षत्रधर्मविदो विदुः ॥

ādadānasya ced rājyaṁ ye ke cit paripanthinaḥ । hantavyās ta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ ॥

ते सदोषा हतास्माभी राज्यस्य परिपन्थिनः । तान्हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीमिमाम् ॥

te sadoṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥ । tān hatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīm imām ॥

यथा हि पुरुषः खात्वा कूपमप्राप्य चोदकम् । पङ्कदिग्धो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥

yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpam aprāpya codakam । paṅkadigdho nivarteta karmedaṁ nas tathopamam ॥

यथारुह्य महावृक्षमपहृत्य ततो मधु । अप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥

yathāruhya mahāvr̥kṣam apahr̥tya tato madhu । aprāśya nidhanaṁ gacchet karmedaṁ nas tathopamam ॥

यथा महान्तमध्वानमाशया पुरुषः पतन् । स निराशो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥

yathā mahāntam adhvānam āśayā puruṣaḥ patan । sa nirāśo nivarteta karmedaṁ nas tathopamam ॥

यथा शत्रून्घातयित्वा पुरुषः कुरुसत्तम । आत्मानं घातयेत्पश्चात्कर्मेदं नस्तथाविधम् ॥

yathā śatrūn ghātayitvā puruṣaḥ kurusattama । ātmānaṁ ghātayet paścāt karmedaṁ nas tathāvidham ॥

यथान्नं क्षुधितो लब्ध्वा न भुञ्जीत यदृच्छया । कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथाविधम् ॥

yathānnaṁ kṣudhito labdhvā na bhuñjīta yadr̥cchayā । kāmī ca kāminīṁ labdhvā karmedaṁ nas tathāvidham ॥

वयमेवात्र गर्ह्या हि ये वयं मन्दचेतसः । त्वां राजन्ननुगच्छामो ज्येष्ठोऽयमिति भारत ॥

vayam evātra garhyā hi ye vayaṁ mandacetasaḥ । tvāṁ rājann anugacchāmo jyeṣṭho ’yam iti bhārata ॥

वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः । क्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा ॥

vayaṁ hi bāhubalinaḥ kr̥tavidyā manasvinaḥ । klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayas tathā ॥

अगतीन्कागतीनस्मान्नष्टार्थानर्थसिद्धये । कथं वै नानुपश्येयुर्जनाः पश्यन्ति यादृशम् ॥

agatīn kāgatīn asmān naṣṭārthān arthasiddhaye । kathaṁ vai nānupaśyeyur janāḥ paśyanti yādr̥śam ॥

आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते । जरयाभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यंसितेन च ॥

āpatkāle hi saṁnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate । jarayābhiparītena śatrubhir vyaṁsitena ca ॥

तस्मादिह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षते । धर्मव्यतिक्रमं चेदं मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः ॥

tasmād iha kr̥taprajñās tyāgaṁ na paricakṣate । dharmavyatikramaṁ cedaṁ manyante sūkṣmadarśinaḥ ॥

कथं तस्मात्समुत्पन्नस्तन्निष्ठस्तदुपाश्रयः । तदेव निन्दन्नासीत श्रद्धा वान्यत्र गृह्यते ॥

kathaṁ tasmāt samutpannas tanniṣṭhas tad upāśrayaḥ । tad eva nindann āsīta śraddhā vānyatra gr̥hyate ॥

श्रिया विहीनैरधनैर्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् । वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् ॥

śriyā vihīnair adhanair nāstikaiḥ saṁpravartitam । vedavādasya vijñānaṁ satyābhāsam ivānr̥tam ॥

शक्यं तु मौण्ड्यमास्थाय बिभ्रतात्मानमात्मना । धर्मच्छद्म समास्थाय आसितुं न तु जीवितुम् ॥

śakyaṁ tu mauṇḍyam āsthāya bibhratātmānam ātmanā । dharmacchadma samāsthāya āsituṁ na tu jīvitum ॥

शक्यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवितुम् । अबिभ्रता पुत्रपौत्रान्देवर्षीनतिथीन्पितॄन् ॥

śakyaṁ punar araṇyeṣu sukham ekena jīvitum । abibhratā putrapautrān devarṣīn atithīn pitr̥̄n ॥

नेमे मृगाः स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिणः । अथैतेन प्रकारेण पुण्यमाहुर्न ताञ्जनाः ॥

neme mr̥gāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ । athaitena prakāreṇa puṇyam āhur na tāñ janāḥ ॥

यदि संन्यासतः सिद्धिं राजन्कश्चिदवाप्नुयात् । पर्वताश्च द्रुमाश्चैव क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयुः ॥

yadi saṁnyāsataḥ siddhiṁ rājan kaś cid avāpnuyāt । parvatāś ca drumāś caiva kṣipraṁ siddhim avāpnuyuḥ ॥

एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः । अपरिग्रहवन्तश्च सततं चात्मचारिणः ॥

ete hi nityasaṁnyāsā dr̥śyante nirupadravāḥ । aparigrahavantaś ca satataṁ cātmacāriṇaḥ ॥

अथ चेदात्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिमश्नुते । तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः ॥

atha ced ātmabhāgyeṣu nānyeṣāṁ siddhim aśnute । tasmāt karmaiva kartavyaṁ nāsti siddhir akarmaṇaḥ ॥

औदकाः सृष्टयश्चैव जन्तवः सिद्धिमाप्नुयुः । येषामात्मैव भर्तव्यो नान्यः कश्चन विद्यते ॥

audakāḥ sr̥ṣṭayaś caiva jantavaḥ siddhim āpnuyuḥ । yeṣām ātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaś cana vidyate ॥

अवेक्षस्व यथा स्वैः स्वैः कर्मभिर्व्यापृतं जगत् । तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः ॥

avekṣasva yathā svaiḥ svaiḥ karmabhir vyāpr̥taṁ jagat । tasmāt karmaiva kartavyaṁ nāsti siddhir akarmaṇaḥ ॥