Adhyāya 83

भीष्म उवाच । एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत । यः कश्चिज्जनयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः ॥

bhīṣma uvāca । eṣā prathamato vr̥ttir dvitīyāṁ śr̥ṇu bhārata । yaḥ kaś cij janayed arthaṁ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ ॥

ह्रियमाणममात्येन भृतो वा यदि वाभृतः । यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर ॥

hriyamāṇam amātyena bhr̥to vā yadi vābhr̥taḥ । yo rājakośaṁ naśyantam ācakṣīta yudhiṣṭhira ॥

श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् । अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत ॥

śrotavyaṁ tasya ca raho rakṣyaś cāmātyato bhavet । amātyā hy upahantāraṁ bhūyiṣṭhaṁ ghnanti bhārata ॥

राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः । समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः ॥

rājakośasya goptāraṁ rājakośavilopakāḥ । sametya sarve bādhante sa vinaśyaty arakṣitaḥ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । muniḥ kālakavr̥kṣīyaḥ kausalyaṁ yad uvāca ha ॥

कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्ते क्षेमदर्शिनि । मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् ॥

kosalānām ādhipatyaṁ saṁprāpte kṣemadarśini । muniḥ kālakavr̥kṣīya ājagāmeti naḥ śrutam ॥

स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः । पूर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥

sa kākaṁ pañjare baddhvā viṣayaṁ kṣemadarśinaḥ । pūrvaṁ paryacarad yuktaḥ pravr̥ttyarthī punaḥ punaḥ ॥

अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः । अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते ॥

adhīye vāyasīṁ vidyāṁ śaṁsanti mama vāyasāḥ । anāgatam atītaṁ ca yac ca saṁprati vartate ॥

इति राष्ट्रे परिपतन्बहुशः पुरुषैः सह । सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान् ॥

iti rāṣṭre paripatan bahuśaḥ puruṣaiḥ saha । sarveṣāṁ rājayuktānāṁ duṣkr̥taṁ paripr̥ṣṭavān ॥

स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः । राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः ॥

sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṁ hi sarvaśaḥ । rājayuktāpacārāṁś ca sarvān buddhvā tatas tataḥ ॥

तमेव काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् । सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः ॥

tam eva kākam ādāya rājānaṁ draṣṭum āgamat । sarvajño ’smīti vacanaṁ bruvāṇaḥ saṁśitavrataḥ ॥

स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम् । प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम् ॥

sa sma kausalyam āgamya rājāmātyam alaṁkr̥tam । prāha kākasya vacanād amutredaṁ tvayā kr̥tam ॥

असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतः । एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम् ॥

asau cāsau ca jānīte rājakośas tvayā hr̥taḥ । evam ākhyāti kāko ’yaṁ tac chīghram anugamyatām ॥

तथान्यानपि स प्राह राजकोशहरान्सदा । न चास्य वचनं किंचिदकृतं श्रूयते क्वचित् ॥

tathānyān api sa prāha rājakośaharān sadā । na cāsya vacanaṁ kiṁ cid akr̥taṁ śrūyate kva cit ॥

तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह । तमतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकमपोथयन् ॥

tena viprakr̥tāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha । tam atikramya suptasya niśi kākam apothayan ॥

वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे । पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत् ॥

vāyasaṁ tu vinirbhinnaṁ dr̥ṣṭvā bāṇena pañjare । pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṁ kṣemadarśinam abravīt ॥

राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् । अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम् ॥

rājaṁs tvām abhayaṁ yāce prabhuṁ prāṇadhaneśvaram । anujñātas tvayā brūyāṁ vacanaṁ tvatpuro hitam ॥

मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतः । अयं तवार्थं हरते यो ब्रूयादक्षमान्वितः ॥

mitrārtham abhisaṁtapto bhaktyā sarvātmanā gataḥ । ayaṁ tavārthaṁ harate yo brūyād akṣamānvitaḥ ॥

संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः । अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम् ॥

saṁbubodhayiṣur mitraṁ sadaśvam iva sārathiḥ । atimanyuprasakto hi prasajya hitakāraṇam ॥

तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानता । ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता ॥

tathāvidhasya suhr̥daḥ kṣantavyaṁ saṁvijānatā । aiśvaryam icchatā nityaṁ puruṣeṇa bubhūṣatā ॥

तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद्भवान्वदेत् । कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम् ॥

taṁ rājā pratyuvācedaṁ yan mā kiṁ cid bhavān vadet । kasmād ahaṁ na kṣameyam ākāṅkṣann ātmano hitam ॥

ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसि । करिष्यामि हि ते वाक्यं यद्यन्मां विप्र वक्ष्यसि ॥

brāhmaṇa pratijānīhi prabrūhi yadi cecchasi । kariṣyāmi hi te vākyaṁ yad yan māṁ vipra vakṣyasi ॥

मुनिरुवाच । ज्ञात्वा नयानपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि च । भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागमम् ॥

munir uvāca । jñātvā nayān apāyāṁś ca bhr̥tyatas te bhayāni ca । bhaktyā vr̥ttiṁ samākhyātuṁ bhavato ’ntikam āgamam ॥

प्रागेवोक्तश्च दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेविनाम् । अगतीकगतिर्ह्येषा या राज्ञा सह जीविका ॥

prāg evoktaś ca doṣo ’yam ācāryair nr̥pasevinām । agatīkagatir hy eṣā yā rājñā saha jīvikā ॥

आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः । बहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च ॥

āśīviṣaiś ca tasyāhuḥ saṁgataṁ yasya rājabhiḥ । bahumitrāś ca rājāno bahvamitrās tathaiva ca ॥

तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपसेविनाम् । अथैषामेकतो राजन्मुहूर्तादेव भीर्भवेत् ॥

tebhyaḥ sarvebhya evāhur bhayaṁ rājopasevinām । athaiṣām ekato rājan muhūrtād eva bhīr bhavet ॥

नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ । न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता ॥

naikāntenāpramādo hi kartuṁ śakyo mahīpatau । na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṁ cid bhūtim icchatā ॥

प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति जीवितम् । अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः ॥

pramādād dhi skhaled rājā skhalite nāsti jīvitam । agniṁ dīptam ivāsīded rājānam upaśikṣitaḥ ॥

आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् । यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥

āśīviṣam iva kruddhaṁ prabhuṁ prāṇadhaneśvaram । yatnenopacaren nityaṁ nāham asmīti mānavaḥ ॥

दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद्दुरधिष्ठितात् । दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गितादङ्गचेष्टितात् ॥

durvyāhr̥tāc chaṅkamāno duṣkr̥tād duradhiṣṭhitāt । durāsitād durvrajitād iṅgitād aṅgaceṣṭitāt ॥

देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः । वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत् । इति राजन्मयः प्राह वर्तते च तथैव तत् ॥

devateva hi sarvārthān kuryād rājā prasāditaḥ । vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlam api nirdahet । iti rājan mayaḥ prāha vartate ca tathaiva tat ॥

अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः । ददात्यस्मद्विधोऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि ॥

atha bhūyāṁsam evārthaṁ kariṣyāmi punaḥ punaḥ । dadāty asmadvidho ’mātyo buddhisāhāyyam āpadi ॥

वायसश्चैव मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः । न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः । हिताहितांस्तु बुध्येथा मा परोक्षमतिर्भव ॥

vāyasaś caiva me rājann antakāyābhisaṁhitaḥ । na ca me ’tra bhavān garhyo na ca yeṣāṁ bhavān priyaḥ । hitāhitāṁs tu budhyethā mā parokṣamatir bhava ॥

ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे । अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम् ॥

ye tv ādānaparā eva vasanti bhavato gr̥he । abhūtikāmā bhūtānāṁ tādr̥śair me ’bhisaṁhitam ॥

ये वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् । अन्तरैरभिसंधाय राजन्सिध्यन्ति नान्यथा ॥

ye vā bhavadvināśena rājyam icchanty anantaram । antarair abhisaṁdhāya rājan sidhyanti nānyathā ॥

तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम् । तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो ॥

teṣām ahaṁ bhayād rājan gamiṣyāmy anyam āśramam । tair hi me saṁdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho ॥

छद्मना मम काकश्च गमितो यमसादनम् । दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेण चक्षुषा ॥

chadmanā mama kākaś ca gamito yamasādanam । dr̥ṣṭaṁ hy etan mayā rājaṁs tapodīrgheṇa cakṣuṣā ॥

बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम् । काकेन बडिशेनेमामतार्षं त्वामहं नदीम् ॥

bahunakrajhaṣagrāhāṁ timiṁgilagaṇāyutām । kākena baḍiśenemām atārṣaṁ tvām ahaṁ nadīm ॥

स्थाण्वश्मकण्टकवतीं व्याघ्रसिंहगजाकुलाम् । दुरासदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीमिव ॥

sthāṇvaśmakaṇṭakavatīṁ vyāghrasiṁhagajākulām । durāsadāṁ duṣpraveśāṁ guhāṁ haimavatīm iva ॥

अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते । राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः ॥

agninā tāmasaṁ durgaṁ naubhir āpyaṁ ca gamyate । rājadurgāvataraṇe nopāyaṁ paṇḍitā viduḥ ॥

गहनं भवतो राज्यमन्धकारतमोवृतम् । नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतो मया ॥

gahanaṁ bhavato rājyam andhakāratamovr̥tam । neha viśvasituṁ śakyaṁ bhavatāpi kuto mayā ॥

अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह । वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः ॥

ato nāyaṁ śubho vāsas tulye sadasatī iha । vadho hy evātra sukr̥te duṣkr̥te na ca saṁśayaḥ ॥

न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते स्यात्कथं वधः । नेह युक्तं चिरं स्थातुं जवेनातो व्रजेद्बुधः ॥

nyāyato duṣkr̥te ghātaḥ sukr̥te syāt kathaṁ vadhaḥ । neha yuktaṁ ciraṁ sthātuṁ javenāto vrajed budhaḥ ॥

सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति । तथोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम् ॥

sītā nāma nadī rājan plavo yasyāṁ nimajjati । tathopamām imāṁ manye vāgurāṁ sarvaghātinīm ॥

मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम् । असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव । आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमिव पार्थिव ॥

madhuprapāto hi bhavān bhojanaṁ viṣasaṁyutam । asatām iva te bhāvo vartate na satām iva । āśīviṣaiḥ parivr̥taḥ kūpas tvam iva pārthiva ॥

दुर्गतीर्था बृहत्कूला करीरीवेत्रसंयुता । नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान् । श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि ॥

durgatīrthā br̥hatkūlā karīrīvetrasaṁyutā । nadī madhurapānīyā yathā rājaṁs tathā bhavān । śvagr̥dhragomāyuyuto rājahaṁsasamo hy asi ॥

यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् । ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥

yathāśritya mahāvr̥kṣaṁ kakṣaḥ saṁvardhate mahān । tatas taṁ saṁvr̥ṇoty eva tam atītya ca vardhate ॥

तेनैवोपेन्धनो नूनं दावो दहति दारुणः । तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥

tenaivopendhano nūnaṁ dāvo dahati dāruṇaḥ । tathopamā hy amātyās te rājaṁs tān pariśodhaya ॥

भवतैव कृता राजन्भवता परिपालिताः । भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम् ॥

bhavataiva kr̥tā rājan bhavatā paripālitāḥ । bhavantaṁ paryavajñāya jighāṁsanti bhavatpriyam ॥

उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता । अन्तःसर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये । शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश्च सहजीविना ॥

uṣitaṁ śaṅkamānena pramādaṁ parirakṣatā । antaḥsarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālaye । śīlaṁ jijñāsamānena rājñaś ca sahajīvinā ॥

कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदभ्यन्तरा जिताः । कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः ॥

kaccij jitendriyo rājā kaccid abhyantarā jitāḥ । kaccid eṣāṁ priyo rājā kaccid rājñaḥ priyāḥ prajāḥ ॥

जिज्ञासुरिह संप्राप्तस्तवाहं राजसत्तम । तस्य मे रोचसे राजन्क्षुधितस्येव भोजनम् ॥

jijñāsur iha saṁprāptas tavāhaṁ rājasattama । tasya me rocase rājan kṣudhitasyeva bhojanam ॥

अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् । भवतोऽर्थकृदित्येव मयि दोषो हि तैः कृतः । विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः ॥

amātyā me na rocante vitr̥ṣṇasya yathodakam । bhavato ’rthakr̥d ity eva mayi doṣo hi taiḥ kr̥taḥ । vidyate kāraṇaṁ nānyad iti me nātra saṁśayaḥ ॥

न हि तेषामहं द्रुग्धस्तत्तेषां दोषवद्गतम् । अरेर्हि दुर्हताद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात् ॥

na hi teṣām ahaṁ drugdhas tat teṣāṁ doṣavad gatam । arer hi durhatād bheyaṁ bhagnapr̥ṣṭhād ivoragāt ॥

राजोवाच । भूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसा । पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम ॥

rājovāca । bhūyasā paribarheṇa satkāreṇa ca bhūyasā । pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gr̥he mama ॥

ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहे । भवतैव हि तज्ज्ञेयं यदिदानीमनन्तरम् ॥

ye tvāṁ brāhmaṇa necchanti na te vatsyanti me gr̥he । bhavataiva hi taj jñeyaṁ yad idānīm anantaram ॥

यथा स्याद्दुष्कृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् । तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम् ॥

yathā syād duṣkr̥to daṇḍo yathā ca sukr̥taṁ kr̥tam । tathā samīkṣya bhagavañ śreyase viniyuṅkṣva mām ॥

मुनिरुवाच । अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु । ततः कारणमाज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि ॥

munir uvāca । adarśayann imaṁ doṣam ekaikaṁ durbalaṁ kuru । tataḥ kāraṇam ājñāya puruṣaṁ puruṣaṁ jahi ॥

एकदोषा हि बहवो मृद्नीयुरपि कण्टकान् । मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥

ekadoṣā hi bahavo mr̥dnīyur api kaṇṭakān । mantrabhedabhayād rājaṁs tasmād etad bravīmi te ॥

वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः । स्वस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः ॥

vayaṁ tu brāhmaṇā nāma mr̥dudaṇḍāḥ kr̥pālavaḥ । svasti cecchāmi bhavataḥ pareṣāṁ ca yathātmanaḥ ॥

राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् । मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः ॥

rājann ātmānam ācakṣe saṁbandhī bhavato hy aham । muniḥ kālakavr̥kṣīya ity evam abhisaṁjñitaḥ ॥

पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः । व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते ॥

pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṁmataḥ satyasaṁgaraḥ । vyāpanne bhavato rājye rājan pitari saṁsthite ॥

सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया । स्नेहात्त्वां प्रब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रमेदिति ॥

sarvakāmān parityajya tapas taptaṁ tadā mayā । snehāt tvāṁ prabravīmy etan mā bhūyo vibhramed iti ॥

उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया । राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि ॥

ubhe dr̥ṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṁ prāpya yadr̥cchayā । rājyenāmātyasaṁsthena kathaṁ rājan pramādyasi ॥

भीष्म उवाच । ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनः । पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे ॥

bhīṣma uvāca । tato rājakule nāndī saṁjajñe bhūyasī punaḥ । purohitakule caiva saṁprāpte brāhmaṇarṣabhe ॥

एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने । मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः ॥

ekacchatrāṁ mahīṁ kr̥tvā kausalyāya yaśasvine । muniḥ kālakavr̥kṣīya īje kratubhir uttamaiḥ ॥

हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽन्वशिषन्महीम् । तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत ॥

hitaṁ tad vacanaṁ śrutvā kausalyo ’nvaśiṣan mahīm । tathā ca kr̥tavān rājā yathoktaṁ tena bhārata ॥