Adhyāya 84

भीष्म उवाच । ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताः । शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ॥

bhīṣma uvāca । hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjavasamanvitāḥ । śaktāḥ kathayituṁ samyak te tava syuḥ sabhāsadaḥ ॥

अत्याढ्यांश्चातिशूरांश्च ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् । सुसंतुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहांश्च कर्मसु ॥

atyāḍhyāṁś cātiśūrāṁś ca brāhmaṇāṁś ca bahuśrutān । susaṁtuṣṭāṁś ca kaunteya mahotsāhāṁś ca karmasu ॥

एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत । कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ॥

etān sahāyām̐l lipsethāḥ sarvāsv āpatsu bhārata । kulīnaḥ pūjito nityaṁ na hi śaktiṁ nigūhati ॥

प्रसन्नं ह्यप्रसन्नं वा पीडितं हृतमेव वा । आवर्तयति भूयिष्ठं तदेको ह्यनुपालितः ॥

prasannaṁ hy aprasannaṁ vā pīḍitaṁ hr̥tam eva vā । āvartayati bhūyiṣṭhaṁ tad eko hy anupālitaḥ ॥

कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः । प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥

kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ । pragalbhāś cānuraktāś ca te tava syuḥ paricchadāḥ ॥

दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः । ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः ॥

dauṣkuleyāś ca lubdhāś ca nr̥śaṁsā nirapatrapāḥ । te tvāṁ tāta niṣeveyur yāvad ārdrakapāṇayaḥ ॥

अर्थमानार्घ्यसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियान् । यानर्थभाजो मन्येथास्ते ते स्युः सुखभागिनः ॥

arthamānārghyasatkārair bhogair uccāvacaiḥ priyān । yān arthabhājo manyethās te te syuḥ sukhabhāginaḥ ॥

अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताः । न त्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥

abhinnavr̥ttā vidvāṁsaḥ sadvr̥ttāś caritavratāḥ । na tvāṁ nityārthino jahyur akṣudrāḥ satyavādinaḥ ॥

अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः । तेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान् ॥

anāryā ye na jānanti samayaṁ mandacetasaḥ । tebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān ॥

नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः । यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत् ॥

naikam icched gaṇaṁ hitvā syāc ced anyataragrahaḥ । yas tv eko bahubhiḥ śreyān kāmaṁ tena gaṇaṁ tyajet ॥

श्रेयसो लक्षणं ह्येतद्विक्रमो यस्य दृश्यते । कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ॥

śreyaso lakṣaṇaṁ hy etad vikramo yasya dr̥śyate । kīrtipradhāno yaś ca syāt samaye yaś ca tiṣṭhati ॥

समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः । न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ॥

samarthān pūjayed yaś ca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ । na ca kāmād bhayāt krodhāl lobhād vā dharmam utsr̥jet ॥

अमानी सत्यवाक्शक्तो जितात्मा मान्यमानिता । स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थं परीक्षितः ॥

amānī satyavāk śakto jitātmā mānyamānitā । sa te mantrasahāyaḥ syāt sarvāvasthaṁ parīkṣitaḥ ॥

कुलीनः सत्यसंपन्नस्तितिक्षुर्दक्ष आत्मवान् । शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥

kulīnaḥ satyasaṁpannas titikṣur dakṣa ātmavān । śūraḥ kr̥tajñaḥ satyaś ca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam ॥

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः । अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्यपि ॥

tasyaivaṁ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ । amitrāḥ saṁprasīdanti tato mitrībhavanty api ॥

अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणान् । संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥

ata ūrdhvam amātyānāṁ parīkṣeta guṇāguṇān । saṁyatātmā kr̥taprajño bhūtikāmaś ca bhūmipaḥ ॥

संबद्धाः पुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः । अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः ॥

saṁbaddhāḥ puruṣair āptair abhijātaiḥ svadeśajaiḥ । ahāryair avyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ ॥

योधाः स्रौवास्तथा मौलास्तथैवान्येऽप्यवस्कृताः । कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता ॥

yodhāḥ srauvās tathā maulās tathaivānye ’py avaskr̥tāḥ । kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā ॥

येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृता चैव शोभना । तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुराग स्थितिर्धृतिः ॥

yeṣāṁ vainayikī buddhiḥ prakr̥tā caiva śobhanā । tejo dhairyaṁ kṣamā śaucam anurāga sthitir dhr̥tiḥ ॥

परीक्षितगुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् । पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजार्थकारिणः ॥

parīkṣitaguṇān nityaṁ prauḍhabhāvān dhuraṁdharān । pañcopadhāvyatītāṁś ca kuryād rājārthakāriṇaḥ ॥

पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् । कुलीनान्सत्यसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ॥

paryāptavacanān vīrān pratipattiviśāradān । kulīnān satyasaṁpannān iṅgitajñān aniṣṭhurān ॥

देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः । नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥

deśakālavidhānajñān bhartr̥kāryahitaiṣiṇaḥ । nityam artheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ ॥

हीनतेजा ह्यसंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयान् ॥

hīnatejā hy asaṁhr̥ṣṭo naiva jātu vyavasyati । avaśyaṁ janayaty eva sarvakarmasu saṁśayān ॥

एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत । धर्मार्थकामयुक्तोऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥

evam alpaśruto mantrī kalyāṇābhijano ’py uta । dharmārthakāmayukto ’pi nālaṁ mantraṁ parīkṣitum ॥

तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः । अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥

tathaivānabhijāto ’pi kāmam astu bahuśrutaḥ । anāyaka ivācakṣur muhyaty ūhyeṣu karmasu ॥

यो वा ह्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः । उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम् ॥

yo vā hy asthirasaṁkalpo buddhimān āgatāgamaḥ । upāyajño ’pi nālaṁ sa karma yāpayituṁ ciram ॥

केवलात्पुनराचारात्कर्मणो नोपपद्यते । परिमर्शो विशेषाणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥

kevalāt punar ācārāt karmaṇo nopapadyate । parimarśo viśeṣāṇām aśrutasyeha durmateḥ ॥

मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यते । तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥

mantriṇy ananurakte tu viśvāso na hi vidyate । tasmād ananuraktāya naiva mantraṁ prakāśayet ॥

व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः । मारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ॥

vyathayed dhi sa rājānaṁ mantribhiḥ sahito ’nr̥juḥ । mārutopahatacchidraiḥ praviśyāgnir iva drumam ॥

संक्रुध्यत्येकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति । वाचा क्षिपति संरब्धस्ततः पश्चात्प्रसीदति ॥

saṁkrudhyaty ekadā svāmī sthānāc caivāpakarṣati । vācā kṣipati saṁrabdhas tataḥ paścāt prasīdati ॥

तानि तान्यनुरक्तेन शक्यान्यनुतितिक्षितुम् । मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥

tāni tāny anuraktena śakyāny anutitikṣitum । mantriṇāṁ ca bhavet krodho visphūrjitam ivāśaneḥ ॥

यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया । समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ॥

yas tu saṁharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā । samānasukhaduḥkhaṁ taṁ pr̥cched artheṣu mānavam ॥

अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः । राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

anr̥jus tv anurakto ’pi saṁpannaś cetarair guṇaiḥ । rājñaḥ prajñānayukto ’pi na mantraṁ śrotum arhati ॥

योऽमित्रैः सह संबद्धो न पौरान्बहु मन्यते । स सुहृत्तादृशो राज्ञो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

yo ’mitraiḥ saha saṁbaddho na paurān bahu manyate । sa suhr̥t tādr̥śo rājño na mantraṁ śrotum arhati ॥

अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः । स सुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

avidvān aśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ । sa suhr̥t krodhano lubdho na mantraṁ śrotum arhati ॥

आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः । सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

āgantuś cānurakto ’pi kāmam astu bahuśrutaḥ । satkr̥taḥ saṁvibhakto vā na mantraṁ śrotum arhati ॥

यस्त्वल्पेनापि कार्येण सकृदाक्षारितो भवेत् । पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

yas tv alpenāpi kāryeṇa sakr̥d ākṣārito bhavet । punar anyair guṇair yukto na mantraṁ śrotum arhati ॥

कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः । सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

kr̥taprajñaś ca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ । sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṁ śrotum arhati ॥

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः । सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

jñānavijñānasaṁpannaḥ prakr̥tijñaḥ parātmanoḥ । suhr̥d ātmasamo rājñaḥ sa mantraṁ śrotum arhati ॥

सत्यवाक्शीलसंपन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुः । पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

satyavāk śīlasaṁpanno gambhīraḥ satrapo mr̥duḥ । pitr̥paitāmaho yaḥ syāt sa mantraṁ śrotum arhati ॥

संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकः । मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

saṁtuṣṭaḥ saṁmataḥ satyaḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ । mantravit kālavic chūraḥ sa mantraṁ śrotum arhati ॥

सर्वलोकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे । तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ॥

sarvalokaṁ samaṁ śaktaḥ sāntvena kurute vaśe । tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍam ādhitsatā nr̥pa ॥

पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः । योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥

paurajānapadā yasmin viśvāsaṁ dharmato gatāḥ । yoddhā nayavipaścic ca sa mantraṁ śrotum arhati ॥

तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः । मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्र्यवरा महदीप्सवः ॥

tasmāt sarvair guṇair etair upapannāḥ supūjitāḥ । mantriṇaḥ prakr̥tijñāḥ syus tryavarā mahad īpsavaḥ ॥

स्वासु प्रकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च । मन्त्रिणो मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥

svāsu prakr̥tiṣu chidraṁ lakṣayeran parasya ca । mantriṇo mantramūlaṁ hi rājño rāṣṭraṁ vivardhate ॥

नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥

nāsya chidraṁ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt । gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ ॥

मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः । मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरो जनः ॥

mantragrāhā hi rājyasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ । mantrasaṁhanano rājā mantrāṅgānītaro janaḥ ॥

राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते । स्वामिनं त्वनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ॥

rājyaṁ praṇidhimūlaṁ hi mantrasāraṁ pracakṣate । svāminaṁ tv anuvartanti vr̥ttyartham iha mantriṇaḥ ॥

स विनीय मदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृतः । नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥

sa vinīya madakrodhau mānam īrṣyāṁ ca nirvr̥taḥ । nityaṁ pañcopadhātītair mantrayet saha mantribhiḥ ॥

तेषां त्रयाणां विविधं विमर्शं; बुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्र । स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च; निवेदयेदुत्तरमन्त्रकाले ॥

teṣāṁ trayāṇāṁ vividhaṁ vimarśaṁ; budhyeta cittaṁ viniveśya tatra । svaniścayaṁ taṁ paraniścayaṁ ca; nivedayed uttaramantrakāle ॥

धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे;द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तमार्थम् । निष्ठा कृता तेन यदा सह स्या;त्तं तत्र मार्गं प्रणयेदसक्तम् ॥

dharmārthakāmajñam upetya pr̥cched; yukto guruṁ brāhmaṇam uttamārtham । niṣṭhā kr̥tā tena yadā saha syāt; taṁ tatra mārgaṁ praṇayed asaktam ॥

एवं सदा मन्त्रयितव्यमाहु;र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः । तस्मात्त्वमेवं प्रणयेः सदैव; मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥

evaṁ sadā mantrayitavyam āhur; ye mantratattvārthaviniścayajñāḥ । tasmāt tvam evaṁ praṇayeḥ sadaiva; mantraṁ prajāsaṁgrahaṇe samartham ॥

न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा; नान्धा जडाः स्त्री न नपुंसकं च । न चात्र तिर्यङ्न पुरो न पश्चा;न्नोर्ध्वं न चाधः प्रचरेत कश्चित् ॥

na vāmanāḥ kubjakr̥śā na khañjā; nāndhā jaḍāḥ strī na napuṁsakaṁ ca । na cātra tiryaṅ na puro na paścān; nordhvaṁ na cādhaḥ pracareta kaś cit ॥

आरुह्य वातायनमेव शून्यं; स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम् । वागङ्गदोषान्परिहृत्य मन्त्रं; संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम् ॥

āruhya vātāyanam eva śūnyaṁ; sthalaṁ prakāśaṁ kuśakāśahīnam । vāgaṅgadoṣān parihr̥tya mantraṁ; saṁmantrayet kāryam ahīnakālam ॥