Adhyāya 82

युधिष्ठिर उवाच । एवमग्राह्यके तस्मिञ्ज्ञातिसंबन्धिमण्डले । मित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । evam agrāhyake tasmiñ jñātisaṁbandhimaṇḍale । mitreṣv amitreṣv api ca kathaṁ bhāvo vibhāvyate ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वासुदेवस्य संवादं सुरर्षेर्नारदस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । vāsudevasya saṁvādaṁ surarṣer nāradasya ca ॥

वासुदेव उवाच । नासुहृत्परमं मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम् । अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वापि नात्मवान् ॥

vāsudeva uvāca । nāsuhr̥t paramaṁ mantraṁ nāradārhati veditum । apaṇḍito vāpi suhr̥t paṇḍito vāpi nātmavān ॥

स ते सौहृदमास्थाय किंचिद्वक्ष्यामि नारद । कृत्स्नां च बुद्धिं संप्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवंगम ॥

sa te sauhr̥dam āsthāya kiṁ cid vakṣyāmi nārada । kr̥tsnāṁ ca buddhiṁ saṁprekṣya saṁpr̥cche tridivaṁgama ॥

दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्यहम् । अर्धभोक्तास्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे ॥

dāsyam aiśvaryavādena jñātīnāṁ vai karomy aham । ardhabhoktāsmi bhogānāṁ vāgduruktāni ca kṣame ॥

अरणीमग्निकामो वा मथ्नाति हृदयं मम । वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मे दहति नित्यदा ॥

araṇīm agnikāmo vā mathnāti hr̥dayaṁ mama । vācā duruktaṁ devarṣe tan me dahati nityadā ॥

बलं संकर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर्गदे । रूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सोऽसहायोऽस्मि नारद ॥

balaṁ saṁkarṣaṇe nityaṁ saukumāryaṁ punar gade । rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so ’sahāyo ’smi nārada ॥

अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाः । नित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः ॥

anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥ । nityotthānena saṁpannā nāradāndhakavr̥ṣṇayaḥ ॥

यस्य न स्युर्न वै स स्याद्यस्य स्युः कृच्छ्रमेव तत् । द्वाभ्यां निवारितो नित्यं वृणोम्येकतरं न च ॥

yasya na syur na vai sa syād yasya syuḥ kr̥cchram eva tat । dvābhyāṁ nivārito nityaṁ vr̥ṇomy ekataraṁ na ca ॥

स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः । यस्य वापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः ॥

syātāṁ yasyāhukākrūrau kiṁ nu duḥkhataraṁ tataḥ । yasya vāpi na tau syātāṁ kiṁ nu duḥkhataraṁ tataḥ ॥

सोऽहं कितवमातेव द्वयोरपि महामुने । एकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्यापराजयम् ॥

so ’haṁ kitavamāteva dvayor api mahāmune । ekasya jayam āśaṁse dvitīyasyāparājayam ॥

ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयतः सदा । वक्तुमर्हसि यच्छ्रेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा ॥

mamaivaṁ kliśyamānasya nāradobhayataḥ sadā । vaktum arhasi yac chreyo jñātīnām ātmanas tathā ॥

नारद उवाच । आपदो द्विविधाः कृष्ण बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ह । प्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वकृता यदि वान्यतः ॥

nārada uvāca । āpado dvividhāḥ kr̥ṣṇa bāhyāś cābhyantarāś ca ha । prādurbhavanti vārṣṇeya svakr̥tā yadi vānyataḥ ॥

सेयमाभ्यन्तरा तुभ्यमापत्कृच्छ्रा स्वकर्मजा । अक्रूरभोजप्रभवाः सर्वे ह्येते तदन्वयाः ॥

seyam ābhyantarā tubhyam āpat kr̥cchrā svakarmajā । akrūrabhojaprabhavāḥ sarve hy ete tadanvayāḥ ॥

अर्थहेतोर्हि कामाद्वाद्वारा बीभत्सयापि वा । आत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम् ॥

arthahetor hi kāmād vādvārā bībhatsayāpi vā । ātmanā prāptam aiśvaryam anyatra pratipāditam ॥

कृतमूलमिदानीं तज्जातशब्दं सहायवत् । न शक्यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव त्वया ॥

kr̥tamūlam idānīṁ taj jātaśabdaṁ sahāyavat । na śakyaṁ punar ādātuṁ vāntam annam iva tvayā ॥

बभ्रूग्रसेनयो राज्यं नाप्तुं शक्यं कथंचन । ज्ञातिभेदभयात्कृष्ण त्वया चापि विशेषतः ॥

babhrūgrasenayo rājyaṁ nāptuṁ śakyaṁ kathaṁ cana । jñātibhedabhayāt kr̥ṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ ॥

तच्चेत्सिध्येत्प्रयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । महाक्षयव्ययं वा स्याद्विनाशो वा पुनर्भवेत् ॥

tac cet sidhyet prayatnena kr̥tvā karma suduṣkaram । mahākṣayavyayaṁ vā syād vināśo vā punar bhavet ॥

अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयच्छिदा । जिह्वामुद्धर सर्वेषां परिमृज्यानुमृज्य च ॥

anāyasena śastreṇa mr̥dunā hr̥dayacchidā । jihvām uddhara sarveṣāṁ parimr̥jyānumr̥jya ca ॥

वासुदेव उवाच । अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्यामहं कथम् । येनैषामुद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च ॥

vāsudeva uvāca । anāyasaṁ mune śastraṁ mr̥du vidyām ahaṁ katham । yenaiṣām uddhare jihvāṁ parimr̥jyānumr̥jya ca ॥

नारद उवाच । शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा दम आर्जवम् । यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम् ॥

nārada uvāca । śaktyānnadānaṁ satataṁ titikṣā dama ārjavam । yathārhapratipūjā ca śastram etad anāyasam ॥

ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटूनि च लघूनि च । गिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्व मनांसि च ॥

jñātīnāṁ vaktukāmānāṁ kaṭūni ca laghūni ca । girā tvaṁ hr̥dayaṁ vācaṁ śamayasva manāṁsi ca ॥

नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नासहायवान् । महतीं धुरमादत्ते तामुद्यम्योरसा वह ॥

nāmahāpuruṣaḥ kaś cin nānātmā nāsahāyavān । mahatīṁ dhuram ādatte tām udyamyorasā vaha ॥

सर्व एव गुरुं भारमनड्वान्वहते समे । दुर्गे प्रतीकः सुगवो भारं वहति दुर्वहम् ॥

sarva eva guruṁ bhāram anaḍvān vahate same । durge pratīkaḥ sugavo bhāraṁ vahati durvaham ॥

भेदाद्विनाशः संघानां संघमुख्योऽसि केशव । यथा त्वां प्राप्य नोत्सीदेदयं संघस्तथा कुरु ॥

bhedād vināśaḥ saṁghānāṁ saṁghamukhyo ’si keśava । yathā tvāṁ prāpya notsīded ayaṁ saṁghas tathā kuru ॥

नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् । नान्यत्र धनसंत्यागाद्गणः प्राज्ञेऽवतिष्ठते ॥

nānyatra buddhikṣāntibhyāṁ nānyatrendriyanigrahāt । nānyatra dhanasaṁtyāgād gaṇaḥ prājñe ’vatiṣṭhate ॥

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वपक्षोद्भावनं शुभम् । ज्ञातीनामविनाशः स्याद्यथा कृष्ण तथा कुरु ॥

dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁ svapakṣodbhāvanaṁ śubham । jñātīnām avināśaḥ syād yathā kr̥ṣṇa tathā kuru ॥

आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो । षाड्गुण्यस्य विधानेन यात्रायानविधौ तथा ॥

āyatyāṁ ca tadātve ca na te ’sty aviditaṁ prabho । ṣāḍguṇyasya vidhānena yātrāyānavidhau tathā ॥

माधवाः कुकुरा भोजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः । त्वय्यासक्ता महाबाहो लोका लोकेश्वराश्च ये ॥

mādhavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavr̥ṣṇayaḥ । tvayy āsaktā mahābāho lokā lokeśvarāś ca ye ॥

उपासते हि त्वद्बुद्धिमृषयश्चापि माधव । त्वं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे त्वं गतागतम् । त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते ज्ञातिनः सुखम् ॥

upāsate hi tvadbuddhim r̥ṣayaś cāpi mādhava । tvaṁ guruḥ sarvabhūtānāṁ jānīṣe tvaṁ gatāgatam । tvām āsādya yaduśreṣṭham edhante jñātinaḥ sukham ॥