Adhyāya 8

वैशंपायन उवाच । अथार्जुन उवाचेदमधिक्षिप्त इवाक्षमी । अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । athārjuna uvācedam adhikṣipta ivākṣamī । abhinītataraṁ vākyaṁ dr̥ḍhavādaparākramaḥ ॥

दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः । स्मयमानो महातेजाः सृक्किणी संलिहन्मुहुः ॥

darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ । smayamāno mahātejāḥ sr̥kkiṇī saṁlihan muhuḥ ॥

अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो वैक्लव्यमुत्तमम् । यत्कृत्वामानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियमुत्तमाम् ॥

aho duḥkham aho kr̥cchram aho vaiklavyam uttamam । yat kr̥tvāmānuṣaṁ karma tyajethāḥ śriyam uttamām ॥

शत्रून्हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम् । हतामित्रः कथं सर्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात् ॥

śatrūn hatvā mahīṁ labdhvā svadharmeṇopapāditām । hatāmitraḥ kathaṁ sarvaṁ tyajethā buddhilāghavāt ॥

क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः । किमर्थं च महीपालानवधीः क्रोधमूर्छितः ॥

klībasya hi kuto rājyaṁ dīrghasūtrasya vā punaḥ । kimarthaṁ ca mahīpālān avadhīḥ krodhamūrchitaḥ ॥

यो ह्याजिजीविषेद्भैक्ष्यं कर्मणा नैव केनचित् । समारम्भान्बुभूषेत हतस्वस्तिरकिंचनः । सर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः ॥

yo hy ājijīviṣed bhaikṣyaṁ karmaṇā naiva kena cit । samārambhān bubhūṣeta hatasvastir akiṁcanaḥ । sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṁhitaḥ ॥

कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिमास्थाय जीवतः । संत्यज्य राज्यमृद्धं ते लोकोऽयं किं वदिष्यति ॥

kāpālīṁ nr̥pa pāpiṣṭhāṁ vr̥ttim āsthāya jīvataḥ । saṁtyajya rājyam r̥ddhaṁ te loko ’yaṁ kiṁ vadiṣyati ॥

सर्वारम्भान्समुत्सृज्य हतस्वस्तिरकिंचनः । कस्मादाशंससे भैक्ष्यं चर्तुं प्राकृतवत्प्रभो ॥

sarvārambhān samutsr̥jya hatasvastir akiṁcanaḥ । kasmād āśaṁsase bhaikṣyaṁ cartuṁ prākr̥tavat prabho ॥

अस्मिन्राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम् । धर्मार्थावखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात्प्रतिष्ठसे ॥

asmin rājakule jāto jitvā kr̥tsnāṁ vasuṁdharām । dharmārthāv akhilau hitvā vanaṁ mauḍhyāt pratiṣṭhase ॥

यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्यसाधवः । भवता विप्रहीणानि प्राप्तं त्वामेव किल्बिषम् ॥

yadīmāni havīṁṣīha vimathiṣyanty asādhavaḥ । bhavatā viprahīṇāni prāptaṁ tvām eva kilbiṣam ॥

आकिंचन्यमनाशास्यमिति वै नहुषोऽब्रवीत् । कृत्या नृशंसा ह्यधने धिगस्त्वधनतामिह ॥

ākiṁcanyam anāśāsyam iti vai nahuṣo ’bravīt । kr̥tyā nr̥śaṁsā hy adhane dhig astv adhanatām iha ॥

अश्वस्तनमृषीणां हि विद्यते वेद तद्भवान् । यं त्विमं धर्ममित्याहुर्धनादेष प्रवर्तते ॥

aśvastanam r̥ṣīṇāṁ hi vidyate veda tad bhavān । yaṁ tv imaṁ dharmam ity āhur dhanād eṣa pravartate ॥

धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य यः । ह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि ॥

dharmaṁ saṁharate tasya dhanaṁ harati yasya yaḥ । hriyamāṇe dhane rājan vayaṁ kasya kṣamemahi ॥

अभिशस्तवत्प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम् । दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति ॥

abhiśastavat prapaśyanti daridraṁ pārśvataḥ sthitam । dāridryaṁ pātakaṁ loke kas tac chaṁsitum arhati ॥

पतितः शोच्यते राजन्निर्धनश्चापि शोच्यते । विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च ॥

patitaḥ śocyate rājan nirdhanaś cāpi śocyate । viśeṣaṁ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca ॥

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः । क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥

arthebhyo hi vivr̥ddhebhyaḥ saṁbhr̥tebhyas tatas tataḥ । kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ ॥

अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप । प्राणयात्रा हि लोकस्य विनार्थं न प्रसिध्यति ॥

arthād dharmaś ca kāmaś ca svargaś caiva narādhipa । prāṇayātrā hi lokasya vinārthaṁ na prasidhyati ॥

अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥

arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ । vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā ॥

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥

yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ । yasyārthāḥ sa pumām̐l loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ ॥

अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विवित्सता । अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ॥

adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatā । arthair arthā nibadhyante gajair iva mahāgajāḥ ॥

धर्मः कामश्च स्वर्गश्च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमः । अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥

dharmaḥ kāmaś ca svargaś ca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṁ damaḥ । arthād etāni sarvāṇi pravartante narādhipa ॥

धनात्कुलं प्रभवति धनाद्धर्मः प्रवर्तते । नाधनस्यास्त्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम ॥

dhanāt kulaṁ prabhavati dhanād dharmaḥ pravartate । nādhanasyāsty ayaṁ loko na paraḥ puruṣottama ॥

नाधनो धर्मकृत्यानि यथावदनुतिष्ठति । धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलाद्गिरिनदी यथा ॥

nādhano dharmakr̥tyāni yathāvad anutiṣṭhati । dhanād dhi dharmaḥ sravati śailād girinadī yathā ॥

यः कृशाश्वः कृशगवः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै राजन्कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः ॥

yaḥ kr̥śāśvaḥ kr̥śagavaḥ kr̥śabhr̥tyaḥ kr̥śātithiḥ । sa vai rājan kr̥śo nāma na śarīrakr̥śaḥ kr̥śaḥ ॥

अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा । राजन्किमन्यज्ज्ञातीनां वधादृध्यन्ति देवताः ॥

avekṣasva yathānyāyaṁ paśya devāsuraṁ yathā । rājan kim anyaj jñātīnāṁ vadhād r̥dhyanti devatāḥ ॥

न चेद्धर्तव्यमन्यस्य कथं तद्धर्ममारभेत् । एतावानेव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः ॥

na ced dhartavyam anyasya kathaṁ tad dharmam ārabhet । etāvān eva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kr̥taḥ ॥

अध्येतव्या त्रयी विद्या भवितव्यं विपश्चिता । सर्वथा धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः ॥

adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṁ vipaścitā । sarvathā dhanam āhāryaṁ yaṣṭavyaṁ cāpi yatnataḥ ॥

द्रोहाद्देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशः । इति देवा व्यवसिता वेदवादाश्च शाश्वताः ॥

drohād devair avāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ । iti devā vyavasitā vedavādāś ca śāśvatāḥ ॥

अधीयन्ते तपस्यन्ति यजन्ते याजयन्ति च । कृत्स्नं तदेव च श्रेयो यदप्याददतेऽन्यतः ॥

adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca । kr̥tsnaṁ tad eva ca śreyo yad apy ādadate ’nyataḥ ॥

न पश्यामोऽनपहृतं धनं किंचित्क्वचिद्वयम् । एवमेव हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिमाम् ॥

na paśyāmo ’napahr̥taṁ dhanaṁ kiṁ cit kva cid vayam । evam eva hi rājāno jayanti pr̥thivīm imām ॥

जित्वा ममत्वं ब्रुवते पुत्रा इव पितुर्धने । राजर्षयो जितस्वर्गा धर्मो ह्येषां निगद्यते ॥

jitvā mamatvaṁ bruvate putrā iva pitur dhane । rājarṣayo jitasvargā dharmo hy eṣāṁ nigadyate ॥

यथैव पूर्णादुदधेः स्यन्दन्त्यापो दिशो दश । एवं राजकुलाद्वित्तं पृथिवीं प्रतितिष्ठति ॥

yathaiva pūrṇād udadheḥ syandanty āpo diśo daśa । evaṁ rājakulād vittaṁ pr̥thivīṁ pratitiṣṭhati ॥

आसीदियं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च । अम्बरीषस्य मान्धातुः पृथिवी सा त्वयि स्थिता ॥

āsīd iyaṁ dilīpasya nr̥gasya nahuṣasya ca । ambarīṣasya māndhātuḥ pr̥thivī sā tvayi sthitā ॥

स त्वां द्रव्यमयो यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः । तं चेन्न यजसे राजन्प्राप्तस्त्वं देवकिल्बिषम् ॥

sa tvāṁ dravyamayo yajñaḥ saṁprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ । taṁ cen na yajase rājan prāptas tvaṁ devakilbiṣam ॥

येषां राजाश्वमेधेन यजते दक्षिणावता । उपेत्य तस्यावभृथं पूताः सर्वे भवन्ति ते ॥

yeṣāṁ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatā । upetya tasyāvabhr̥thaṁ pūtāḥ sarve bhavanti te ॥

विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महामखे । जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानमात्मना ॥

viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe । juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānam ātmanā ॥

शाश्वतोऽयं भूतिपथो नास्यान्तमनुशुश्रुम । महान्दाशरथः पन्था मा राजन्कापथं गमः ॥

śāśvato ’yaṁ bhūtipatho nāsyāntam anuśuśruma । mahān dāśarathaḥ panthā mā rājan kāpathaṁ gamaḥ ॥