Adhyāya 7

वैशंपायन उवाच । युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः । शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yudhiṣṭhiras tu dharmātmā śokavyākulacetanaḥ । śuśoca duḥkhasaṁtaptaḥ smr̥tvā karṇaṁ mahāratham ॥

आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः । दृष्ट्वार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः ॥

āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṁ niḥśvasaṁś ca punaḥ punaḥ । dr̥ṣṭvārjunam uvācedaṁ vacanaṁ śokakarśitaḥ ॥

यद्भैक्षमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम् । ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम् ॥

yad bhaikṣam ācariṣyāma vr̥ṣṇyandhakapure vayam । jñātīn niṣpuruṣān kr̥tvā nemāṁ prāpsyāma durgatim ॥

अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल । आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः ॥

amitrā naḥ samr̥ddhārthā vr̥ttārthāḥ kuravaḥ kila । ātmānam ātmanā hatvā kiṁ dharmaphalam āpnumaḥ ॥

धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम् । धिगस्त्वमर्षं येनेमामापदं गमिता वयम् ॥

dhig astu kṣātram ācāraṁ dhig astu balam aurasam । dhig astv amarṣaṁ yenemām āpadaṁ gamitā vayam ॥

साधु क्षमा दमः शौचमवैरोध्यममत्सरः । अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम् ॥

sādhu kṣamā damaḥ śaucam avairodhyam amatsaraḥ । ahiṁsā satyavacanaṁ nityāni vanacāriṇām ॥

वयं तु लोभान्मोहाच्च स्तम्भं मानं च संश्रिताः । इमामवस्थामापन्ना राज्यलेशबुभुक्षया ॥

vayaṁ tu lobhān mohāc ca stambhaṁ mānaṁ ca saṁśritāḥ । imām avasthām āpannā rājyaleśabubhukṣayā ॥

त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत् । बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्यामामिषैषिणः ॥

trailokyasyāpi rājyena nāsmān kaś cit praharṣayet । bāndhavān nihatān dr̥ṣṭvā pr̥thivyām āmiṣaiṣiṇaḥ ॥

ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान्पृथिवीसमान् । संपरित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः ॥

te vayaṁ pr̥thivīhetor avadhyān pr̥thivīsamān । saṁparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ ॥

आमिषे गृध्यमानानामशुनां नः शुनामिव । आमिषं चैव नो नष्टमामिषस्य च भोजिनः ॥

āmiṣe gr̥dhyamānānām aśunāṁ naḥ śunām iva । āmiṣaṁ caiva no naṣṭam āmiṣasya ca bhojinaḥ ॥

न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः । न गवाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः ॥

na pr̥thivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ । na gavāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ ॥

संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः । मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम् ॥

saṁyuktāḥ kāmamanyubhyāṁ krodhāmarṣasamanvitāḥ । mr̥tyuyānaṁ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam ॥

बहु कल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान् । तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया ॥

bahu kalyāṇam icchanta īhante pitaraḥ sutān । tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā ॥

उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः । लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति ॥

upavāsais tathejyābhir vratakautukamaṅgalaiḥ । labhante mātaro garbhāṁs tān māsān daśa bibhrati ॥

यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि । संभाविता जातबलास्ते दद्युर्यदि नः सुखम् । इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतुकाः ॥

yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi । saṁbhāvitā jātabalās te dadyur yadi naḥ sukham । iha cāmutra caiveti kr̥paṇāḥ phalahetukāḥ ॥

तासामयं समारम्भो निवृत्तः केवलोऽफलः । यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः ॥

tāsām ayaṁ samārambho nivr̥ttaḥ kevalo ’phalaḥ । yad āsāṁ nihatāḥ putrā yuvāno mr̥ṣṭakuṇḍalāḥ ॥

अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगानृणान्यनवदाय च । पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैवस्वतक्षयम् ॥

abhuktvā pārthivān bhogān r̥ṇāny anavadāya ca । pitr̥bhyo devatābhyaś ca gatā vaivasvatakṣayam ॥

यदैषामङ्ग पितरौ जातौ काममयाविव । संजातबलरूपेषु तदैव निहता नृपाः ॥

yadaiṣām aṅga pitarau jātau kāmamayāv iva । saṁjātabalarūpeṣu tadaiva nihatā nr̥pāḥ ॥

संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधहर्षासमञ्जसाः । न ते जन्मफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित् ॥

saṁyuktāḥ kāmamanyubhyāṁ krodhaharṣāsamañjasāḥ । na te janmaphalaṁ kiṁ cid bhoktāro jātu karhi cit ॥

पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि येऽहताः । ते वयं त्वधमाँल्लोकान्प्रपद्येम स्वकर्मभिः ॥

pāñcālānāṁ kurūṇāṁ ca hatā eva hi ye ’hatāḥ । te vayaṁ tv adhamām̐l lokān prapadyema svakarmabhiḥ ॥

वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृत्या प्रत्यपत्स्महि ॥

vayam evāsya lokasya vināśe kāraṇaṁ smr̥tāḥ । dhr̥tarāṣṭrasya putreṇa nikr̥tyā pratyapatsmahi ॥

सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा मायोपजीवनः । मिथ्यावृत्तः स सततमस्मास्वनपकारिषु ॥

sadaiva nikr̥tiprajño dveṣṭā māyopajīvanaḥ । mithyāvr̥ttaḥ sa satatam asmāsv anapakāriṣu ॥

अंशकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम् । न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम् ॥

aṁśakāmā vayaṁ te ca na cāsmābhir na tair jitam । na tair bhukteyam avanir na nāryo gītavāditam ॥

नामात्यसमितौ कथ्यं न च श्रुतवतां श्रुतम् । न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः ॥

nāmātyasamitau kathyaṁ na ca śrutavatāṁ śrutam । na ratnāni parārdhyāni na bhūr na draviṇāgamaḥ ॥

ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः । धृतराष्ट्रस्य नृपतेः सौबलेन निवेदितः ॥

r̥ddhim asmāsu tāṁ dr̥ṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kr̥śaḥ । dhr̥tarāṣṭrasya nr̥pateḥ saubalena niveditaḥ ॥

तं पिता पुत्रगृद्धित्वादनुमेनेऽनये स्थितम् । अनवेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा । असंशयं धृतराष्ट्रो यथैवाहं तथा गतः ॥

taṁ pitā putragr̥ddhitvād anumene ’naye sthitam । anavekṣyaiva pitaraṁ gāṅgeyaṁ viduraṁ tathā । asaṁśayaṁ dhr̥tarāṣṭro yathaivāhaṁ tathā gataḥ ॥

अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम् । पतितो यशसो दीप्ताद्घातयित्वा सहोदरान् ॥

aniyamyāśuciṁ lubdhaṁ putraṁ kāmavaśānugam । patito yaśaso dīptād ghātayitvā sahodarān ॥

इमौ वृद्धौ च शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः । अस्मत्प्रद्वेषसंयुक्तः पापबुद्धिः सदैव हि ॥

imau vr̥ddhau ca śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ । asmatpradveṣasaṁyuktaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva hi ॥

को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने । यथासावुक्तवान्क्षुद्रो युयुत्सुर्वृष्णिसंनिधौ ॥

ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṁs tathā brūyāt suhr̥jjane । yathāsāv uktavān kṣudro yuyutsur vr̥ṣṇisaṁnidhau ॥

आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः । प्रदहन्तो दिशः सर्वास्तेजसा भास्करा इव ॥

ātmano hi vayaṁ doṣād vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ । pradahanto diśaḥ sarvās tejasā bhāskarā iva ॥

सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मन्त्रिप्रग्रहं गतः । दुर्योधनकृते ह्येतत्कुलं नो विनिपातितम् । अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यताम् ॥

so ’smākaṁ vairapuruṣo durmantripragrahaṁ gataḥ । duryodhanakr̥te hy etat kulaṁ no vinipātitam । avadhyānāṁ vadhaṁ kr̥tvā loke prāptāḥ sma vācyatām ॥

कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापकारिणम् । राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति ॥

kulasyāsyāntakaraṇaṁ durmatiṁ pāpakāriṇam । rājā rāṣṭreśvaraṁ kr̥tvā dhr̥tarāṣṭro ’dya śocati ॥

हताः शूराः कृतं पापं विषयः स्वो विनाशितः । हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां रुन्धयत्ययम् ॥

hatāḥ śūrāḥ kr̥taṁ pāpaṁ viṣayaḥ svo vināśitaḥ । hatvā no vigato manyuḥ śoko māṁ rundhayaty ayam ॥

धनंजय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते । त्यागवांश्च पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः ॥

dhanaṁjaya kr̥taṁ pāpaṁ kalyāṇenopahanyate । tyāgavāṁś ca punaḥ pāpaṁ nālaṁ kartum iti śrutiḥ ॥

त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यदा । प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

tyāgavāñ janmamaraṇe nāpnotīti śrutir yadā । prāptavartmā kr̥tamatir brahma saṁpadyate tadā ॥

स धनंजय निर्द्वंद्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः । वनमामन्त्र्य वः सर्वान्गमिष्यामि परंतप ॥

sa dhanaṁjaya nirdvaṁdvo munir jñānasamanvitaḥ । vanam āmantrya vaḥ sarvān gamiṣyāmi paraṁtapa ॥

न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः । परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन ॥

na hi kr̥tsnatamo dharmaḥ śakyaḥ prāptum iti śrutiḥ । parigrahavatā tan me pratyakṣam arisūdana ॥

मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता । जन्मक्षयनिमित्तं च शक्यं प्राप्तुमिति श्रुतिः ॥

mayā nisr̥ṣṭaṁ pāpaṁ hi parigraham abhīpsatā । janmakṣayanimittaṁ ca śakyaṁ prāptum iti śrutiḥ ॥

स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं तथैव च । गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको विज्वरस्तथा ॥

sa parigraham utsr̥jya kr̥tsnaṁ rājyaṁ tathaiva ca । gamiṣyāmi vinirmukto viśoko vijvaras tathā ॥

प्रशाधि त्वमिमामुर्वीं क्षेमां निहतकण्टकाम् । न ममार्थोऽस्ति राज्येन न भोगैर्वा कुरूत्तम ॥

praśādhi tvam imām urvīṁ kṣemāṁ nihatakaṇṭakām । na mamārtho ’sti rājyena na bhogair vā kurūttama ॥

एतावदुक्त्वा वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः । व्युपारमत्ततः पार्थः कनीयान्प्रत्यभाषत ॥

etāvad uktvā vacanaṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । vyupāramat tataḥ pārthaḥ kanīyān pratyabhāṣata ॥