Adhyāya 61

भीष्म उवाच । आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम । चतुर्णामिह वर्णानां कर्माणि च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । āśramāṇāṁ mahābāho śr̥ṇu satyaparākrama । caturṇām iha varṇānāṁ karmāṇi ca yudhiṣṭhira ॥

वानप्रस्थं भैक्षचर्यां गार्हस्थ्यं च महाश्रमम् । ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्राह्मणैर्वृतम् ॥

vānaprasthaṁ bhaikṣacaryāṁ gārhasthyaṁ ca mahāśramam । brahmacaryāśramaṁ prāhuś caturthaṁ brāhmaṇair vr̥tam ॥

जटाकरणसंस्कारं द्विजातित्वमवाप्य च । आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदमधीत्य च ॥

jaṭākaraṇasaṁskāraṁ dvijātitvam avāpya ca । ādhānādīni karmāṇi prāpya vedam adhītya ca ॥

सदारो वाप्यदारो वा आत्मवान्संयतेन्द्रियः । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात् ॥

sadāro vāpy adāro vā ātmavān saṁyatendriyaḥ । vānaprasthāśramaṁ gacchet kr̥takr̥tyo gr̥hāśramāt ॥

तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित् । ऊर्ध्वरेताः प्रजायित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥

tatrāraṇyakaśāstrāṇi samadhītya sa dharmavit । ūrdhvaretāḥ prajāyitvā gacchaty akṣarasātmatām ॥

एतान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्नादौ विपश्चिता ॥

etāny eva nimittāni munīnām ūrdhvaretasām । kartavyānīha vipreṇa rājann ādau vipaścitā ॥

चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशां पते । भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्त इह मोक्षिणः ॥

caritabrahmacaryasya brāhmaṇasya viśāṁ pate । bhaikṣacaryāsv adhīkāraḥ praśasta iha mokṣiṇaḥ ॥

यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः । यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः ॥

yatrāstamitaśāyī syān niragnir aniketanaḥ । yathopalabdhajīvī syān munir dānto jitendriyaḥ ॥

निराशीः स्यात्सर्वसमो निर्भोगो निर्विकारवान् । विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥

nirāśīḥ syāt sarvasamo nirbhogo nirvikāravān । vipraḥ kṣemāśramaṁ prāpto gacchaty akṣarasātmatām ॥

अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः; संतानमुत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा । समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं; गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मदृष्टम् ॥

adhītya vedān kr̥tasarvakr̥tyaḥ; saṁtānam utpādya sukhāni bhuktvā । samāhitaḥ pracared duścaraṁ taṁ; gārhasthyadharmaṁ munidharmadr̥ṣṭam ॥

स्वदारतुष्ट ऋतुकालगामी; नियोगसेवी नशठो नजिह्मः । मिताशनो देवपरः कृतज्ञः; सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान् ॥

svadāratuṣṭa r̥tukālagāmī; niyogasevī naśaṭho najihmaḥ । mitāśano devaparaḥ kr̥tajñaḥ; satyo mr̥duś cānr̥śaṁsaḥ kṣamāvān ॥

दान्तो विधेयो हव्यकव्येऽप्रमत्तो; अन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः । अमत्सरी सर्वलिङ्गिप्रदाता; वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात् ॥

dānto vidheyo havyakavye ’pramatto; annasya dātā satataṁ dvijebhyaḥ । amatsarī sarvaliṅgipradātā; vaitānanityaś ca gr̥hāśramī syāt ॥

अथात्र नारायणगीतमाहु;र्महर्षयस्तात महानुभावाः । महार्थमत्यर्थतपःप्रयुक्तं; तदुच्यमानं हि मया निबोध ॥

athātra nārāyaṇagītam āhur; maharṣayas tāta mahānubhāvāḥ । mahārtham atyarthatapaḥprayuktaṁ; tad ucyamānaṁ hi mayā nibodha ॥

सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च; धर्मस्तथार्थश्च रतिश्च दारे । निषेवितव्यानि सुखानि लोके; ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत् ॥

satyārjavaṁ cātithipūjanaṁ ca; dharmas tathārthaś ca ratiś ca dāre । niṣevitavyāni sukhāni loke; hy asmin pare caiva mataṁ mamaitat ॥

भरणं पुत्रदाराणां वेदानां पारणं तथा । सतां तमाश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः ॥

bharaṇaṁ putradārāṇāṁ vedānāṁ pāraṇaṁ tathā । satāṁ tam āśramaṁ śreṣṭhaṁ vadanti paramarṣayaḥ ॥

एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो; गार्हस्थ्यमध्यावसते यथावत् । गृहस्थवृत्तिं प्रविशोध्य सम्य;क्स्वर्गे विशुद्धं फलमाप्नुते सः ॥

evaṁ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo; gārhasthyam adhyāvasate yathāvat । gr̥hasthavr̥ttiṁ praviśodhya samyak; svarge viśuddhaṁ phalam āpnute saḥ ॥

तस्य देहपरित्यागादिष्टाः कामाक्षया मताः । आनन्त्यायोपतिष्ठन्ति सर्वतोक्षिशिरोमुखाः ॥

tasya dehaparityāgād iṣṭāḥ kāmākṣayā matāḥ । ānantyāyopatiṣṭhanti sarvatokṣiśiromukhāḥ ॥

खादन्नेको जपन्नेकः सर्पन्नेको युधिष्ठिर । एकस्मिन्नेव आचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान् ॥

khādann eko japann ekaḥ sarpann eko yudhiṣṭhira । ekasminn eva ācārye śuśrūṣur malapaṅkavān ॥

ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी । अविचार्य तथा वेदं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा ॥

brahmacārī vratī nityaṁ nityaṁ dīkṣāparo vaśī । avicārya tathā vedaṁ kr̥tyaṁ kurvan vaset sadā ॥

शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः संप्रणमेत च । षट्कर्मस्वनिवृत्तश्च नप्रवृत्तश्च सर्वशः ॥

śuśrūṣāṁ satataṁ kurvan guroḥ saṁpraṇameta ca । ṣaṭkarmasv anivr̥ttaś ca napravr̥ttaś ca sarvaśaḥ ॥

न चरत्यधिकारेण सेवितं द्विषतो न च । एषोऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते ॥

na caraty adhikāreṇa sevitaṁ dviṣato na ca । eṣo ’’śramapadas tāta brahmacāriṇa iṣyate ॥