Adhyāya 60

वैशंपायन उवाच । ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम् । प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ punaḥ sa gāṅgeyam abhivādya pitāmaham । prāñjalir niyato bhūtvā paryapr̥cchad yudhiṣṭhiraḥ ॥

के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक् । चतुर्णामाश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः ॥

ke dharmāḥ sarvavarṇānāṁ cāturvarṇyasya ke pr̥thak । caturṇām āśramāṇāṁ ca rājadharmāś ca ke matāḥ ॥

केन स्विद्वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते । केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ ॥

kena svid vardhate rāṣṭraṁ rājā kena vivardhate । kena paurāś ca bhr̥tyāś ca vardhante bharatarṣabha ॥

कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा । ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः ॥

kośaṁ daṇḍaṁ ca durgaṁ ca sahāyān mantriṇas tathā । r̥tvikpurohitācāryān kīdr̥śān varjayen nr̥paḥ ॥

केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञां कस्यांचिदापदि । कुतो वात्मा दृढो रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

keṣu viśvasitavyaṁ syād rājñāṁ kasyāṁ cid āpadi । kuto vātmā dr̥ḍho rakṣyas tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥

bhīṣma uvāca । namo dharmāya mahate namaḥ kr̥ṣṇāya vedhase । brāhmaṇebhyo namaskr̥tvā dharmān vakṣyāmi śāśvatān ॥

अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा । प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च ॥

akrodhaḥ satyavacanaṁ saṁvibhāgaḥ kṣamā tathā । prajanaḥ sveṣu dāreṣu śaucam adroha eva ca ॥

आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः । ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम् ॥

ārjavaṁ bhr̥tyabharaṇaṁ navaite sārvavarṇikāḥ । brāhmaṇasya tu yo dharmas taṁ te vakṣyāmi kevalam ॥

दममेव महाराज धर्ममाहुः पुरातनम् । स्वाध्यायोऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते ॥

damam eva mahārāja dharmam āhuḥ purātanam । svādhyāyo ’dhyāpanaṁ caiva tatra karma samāpyate ॥

तं चेद्वित्तमुपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणि । अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥

taṁ ced vittam upāgacched vartamānaṁ svakarmaṇi । akurvāṇaṁ vikarmāṇi śāntaṁ prajñānatarpitam ॥

कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद्यजेत च । संविभज्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीष्यते ॥

kurvītāpatyasaṁtānam atho dadyād yajeta ca । saṁvibhajya hi bhoktavyaṁ dhanaṁ sadbhir itīṣyate ॥

परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥

pariniṣṭhitakāryas tu svādhyāyenaiva brāhmaṇaḥ । kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate ॥

क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत । दद्याद्राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत् ॥

kṣatriyasyāpi yo dharmas taṁ te vakṣyāmi bhārata । dadyād rājā na yāceta yajeta na tu yājayet ॥

नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत् । नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात्पराक्रमम् ॥

nādhyāpayed adhīyīta prajāś ca paripālayet । nityodyukto dasyuvadhe raṇe kuryāt parākramam ॥

ये च क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः । य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः ॥

ye ca kratubhir ījānāḥ śrutavantaś ca bhūmipāḥ । ya evāhavajetāras ta eṣāṁ lokajittamāḥ ॥

अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्तते । क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥

avikṣatena dehena samarād yo nivartate । kṣatriyo nāsya tat karma praśaṁsanti purāvidaḥ ॥

वधं हि क्षत्रबन्धूनां धर्ममाहुः प्रधानतः । नास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद्दस्युनिबर्हणात् ॥

vadhaṁ hi kṣatrabandhūnāṁ dharmam āhuḥ pradhānataḥ । nāsya kr̥tyatamaṁ kiṁ cid anyad dasyunibarhaṇāt ॥

दानमध्ययनं यज्ञो योगः क्षेमो विधीयते । तस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता ॥

dānam adhyayanaṁ yajño yogaḥ kṣemo vidhīyate । tasmād rājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṁ dharmam īpsatā ॥

स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः । धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत् ॥

sveṣu dharmeṣv avasthāpya prajāḥ sarvā mahīpatiḥ । dharmeṇa sarvakr̥tyāni samaniṣṭhāni kārayet ॥

परिनिष्ठितकार्यः स्यान्नृपतिः परिपालनात् । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते ॥

pariniṣṭhitakāryaḥ syān nr̥patiḥ paripālanāt । kuryād anyan na vā kuryād aindro rājanya ucyate ॥

वैश्यस्यापीह यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत । दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः ॥

vaiśyasyāpīha yo dharmas taṁ te vakṣyāmi bhārata । dānam adhyayanaṁ yajñaḥ śaucena dhanasaṁcayaḥ ॥

पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वपशूनिह । विकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यद्यत्समाचरेत् । रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखमवाप्नुयात् ॥

pitr̥vat pālayed vaiśyo yuktaḥ sarvapaśūn iha । vikarma tad bhaved anyat karma yad yat samācaret । rakṣayā sa hi teṣāṁ vai mahat sukham avāpnuyāt ॥

प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् । ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥

prajāpatir hi vaiśyāya sr̥ṣṭvā paridade paśūn । brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ ॥

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् । षण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत् ॥

tasya vr̥ttiṁ pravakṣyāmi yac ca tasyopajīvanam । ṣaṇṇām ekāṁ pibed dhenuṁ śatāc ca mithunaṁ haret ॥

लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे । सस्यस्य सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः ॥

laye ca saptamo bhāgas tathā śr̥ṅge kalā khure । sasyasya sarvabījānām eṣā sāṁvatsarī bhr̥tiḥ ॥

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति । वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन ॥

na ca vaiśyasya kāmaḥ syān na rakṣeyaṁ paśūn iti । vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṁ cana ॥

शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत । प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत् ॥

śūdrasyāpi hi yo dharmas taṁ te vakṣyāmi bhārata । prajāpatir hi varṇānāṁ dāsaṁ śūdram akalpayat ॥

तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते । तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखमवाप्नुयात् ॥

tasmāc chūdrasya varṇānāṁ paricaryā vidhīyate । teṣāṁ śuśrūṣaṇāc caiva mahat sukham avāpnuyāt ॥

शूद्र एतान्परिचरेत्त्रीन्वर्णाननसूयकः । संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन ॥

śūdra etān paricaret trīn varṇān anasūyakaḥ । saṁcayāṁś ca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṁ cana ॥

पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसः । राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः ॥

pāpīyān hi dhanaṁ labdhvā vaśe kuryād garīyasaḥ । rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṁ kurvīta dhārmikaḥ ॥

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् । अवश्यभरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते ॥

tasya vr̥ttiṁ pravakṣyāmi yac ca tasyopajīvanam । avaśyabharaṇīyo hi varṇānāṁ śūdra ucyate ॥

छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि च । यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे ॥

chatraṁ veṣṭanam auśīram upānad vyajanāni ca । yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe ॥

अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः । शूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत् ॥

adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ । śūdrāyaiva vidheyāni tasya dharmadhanaṁ hi tat ॥

यश्च कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत् । कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाः । देयः पिण्डोऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ ॥

yaś ca kaś cid dvijātīnāṁ śūdraḥ śuśrūṣur āvrajet । kalpyāṁ tasya tu tenāhur vr̥ttiṁ dharmavido janāḥ । deyaḥ piṇḍo ’napetāya bhartavyau vr̥ddhadurbalau ॥

शूद्रेण च न हातव्यो भर्ता कस्यांचिदापदि । अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये । न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो ह्यसौ ॥

śūdreṇa ca na hātavyo bhartā kasyāṁ cid āpadi । atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye । na hi svam asti śūdrasya bhartr̥hāryadhano hy asau ॥

उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्यैव भारत । स्वाहाकारनमस्कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते ॥

uktas trayāṇāṁ varṇānāṁ yajñas trayyaiva bhārata । svāhākāranamaskārau mantraḥ śūdre vidhīyate ॥

ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर्यजेत व्रतवान्स्वयम् । पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम् ॥

tābhyāṁ śūdraḥ pākayajñair yajeta vratavān svayam । pūrṇapātramayīm āhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām ॥

शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ । ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम् ॥

śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṁ śataṁ dadau । aindrāgnena vidhānena dakṣiṇām iti naḥ śrutam ॥

अतो हि सर्ववर्णानां श्रद्धायज्ञो विधीयते । दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत् ॥

ato hi sarvavarṇānāṁ śraddhāyajño vidhīyate । daivataṁ hi mahac chraddhā pavitraṁ yajatāṁ ca yat ॥

दैवतं परमं विप्राः स्वेन स्वेन परस्परम् । अयजन्निह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः सनातनैः ॥

daivataṁ paramaṁ viprāḥ svena svena parasparam । ayajann iha satrais te tais taiḥ kāmaiḥ sanātanaiḥ ॥

संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः । देवानामपि ये देवा यद्ब्रूयुस्ते परं हि तत् । तस्माद्वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया ॥

saṁsr̥ṣṭā brāhmaṇair eva triṣu varṇeṣu sr̥ṣṭayaḥ । devānām api ye devā yad brūyus te paraṁ hi tat । tasmād varṇaiḥ sarvayajñāḥ saṁsr̥jyante na kāmyayā ॥

ऋग्यजुःसामवित्पूज्यो नित्यं स्याद्देववद्द्विजः । अनृग्यजुरसामा तु प्राजापत्य उपद्रवः ॥

r̥gyajuḥsāmavit pūjyo nityaṁ syād devavad dvijaḥ । anr̥gyajur asāmā tu prājāpatya upadravaḥ ॥

यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत । नास्य यज्ञहनो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः । तस्मात्सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते ॥

yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata । nāsya yajñahano devā īhante netare janāḥ । tasmāt sarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate ॥

स्वं दैवतं ब्राह्मणाः स्वेन नित्यं; परान्वर्णानयजन्नेवमासीत् । आरोचिता नः सुमहान्स धर्मः; सृष्टो ब्रह्मणा त्रिषु वर्णेषु दृष्टः ॥

svaṁ daivataṁ brāhmaṇāḥ svena nityaṁ; parān varṇān ayajann evam āsīt । ārocitā naḥ sumahān sa dharmaḥ; sr̥ṣṭo brahmaṇā triṣu varṇeṣu dr̥ṣṭaḥ ॥

तस्माद्वर्णा ऋजवो जातिधर्माः; संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः । एकं साम यजुरेकमृगेका; विप्रश्चैकोऽनिश्चयस्तेषु दृष्टः ॥

tasmād varṇā r̥javo jātidharmāḥ; saṁsr̥jyante tasya vipāka eṣaḥ । ekaṁ sāma yajur ekam r̥g ekā; vipraś caiko ’niścayas teṣu dr̥ṣṭaḥ ॥

अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुमिच्छताम् ॥

atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ । vaikhānasānāṁ rājendra munīnāṁ yaṣṭum icchatām ॥

उदितेऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । वह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत् ॥

udite ’nudite vāpi śraddadhāno jitendriyaḥ । vahniṁ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṁ mahat ॥

यत्स्कन्नमस्य तत्पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम् । बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च ॥

yat skannam asya tat pūrvaṁ yad askannaṁ tad uttaram । bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca ॥

तानि यः संविजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः । द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषोऽर्हति ॥

tāni yaḥ saṁvijānāti jñānaniścayaniścitaḥ । dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṁ puruṣo ’rhati ॥

स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः । यष्टुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम् ॥

steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakr̥ttamaḥ । yaṣṭum icchati yajñaṁ yaḥ sādhum eva vadanti tam ॥

ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम् । सर्वथा सर्ववर्णैर्हि यष्टव्यमिति निश्चयः । न हि यज्ञसमं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥

r̥ṣayas taṁ praśaṁsanti sādhu caitad asaṁśayam । sarvathā sarvavarṇair hi yaṣṭavyam iti niścayaḥ । na hi yajñasamaṁ kiṁ cit triṣu lokeṣu vidyate ॥

तस्माद्यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता । श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति प्रयच्छता ॥

tasmād yaṣṭavyam ity āhuḥ puruṣeṇānasūyatā । śraddhāpavitram āśritya yathāśakti prayacchatā ॥