Adhyāya 58

भीष्म उवाच । एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर । बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥

bhīṣma uvāca । etat te rājadharmāṇāṁ navanītaṁ yudhiṣṭhira । br̥haspatir hi bhagavān nānyaṁ dharmaṁ praśaṁsati ॥

विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः । सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥

viśālākṣaś ca bhagavān kāvyaś caiva mahātapāḥ । sahasrākṣo mahendraś ca tathā prācetaso manuḥ ॥

भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः । राजशास्त्रप्रणेतारो ब्रह्मण्या ब्रह्मवादिनः ॥

bharadvājaś ca bhagavāṁs tathā gauraśirā muniḥ । rājaśāstrapraṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ ॥

रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर । राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु ॥

rakṣām eva praśaṁsanti dharmaṁ dharmabhr̥tāṁ vara । rājñāṁ rājīvatāmrākṣa sādhanaṁ cātra vai śr̥ṇu ॥

चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः । युक्त्यादानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर ॥

cāraś ca praṇidhiś caiva kāle dānam amatsaraḥ । yuktyādānaṁ na cādānam ayogena yudhiṣṭhira ॥

सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् । अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदनम् ॥

satāṁ saṁgrahaṇaṁ śauryaṁ dākṣyaṁ satyaṁ prajāhitam । anārjavair ārjavaiś ca śatrupakṣasya bhedanam ॥

साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् । निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि ॥

sādhūnām aparityāgaḥ kulīnānāṁ ca dhāraṇam । nicayaś ca niceyānāṁ sevā buddhimatām api ॥

बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम् । कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥

balānāṁ harṣaṇaṁ nityaṁ prajānām anvavekṣaṇam । kāryeṣv akhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam ॥

पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम् । केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ॥

puraguptir aviśvāsaḥ paurasaṁghātabhedanam । ketanānāṁ ca jīrṇānām avekṣā caiva sīdatām ॥

द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः । अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥

dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ । arimadhyasthamitrāṇāṁ yathāvac cānvavekṣaṇam ॥

उपजापश्च भृत्यानामात्मनः परदर्शनात् । अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥

upajāpaś ca bhr̥tyānām ātmanaḥ paradarśanāt । aviśvāsaḥ svayaṁ caiva parasyāśvāsanaṁ tathā ॥

नीतिधर्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च । रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥

nītidharmānusaraṇaṁ nityam utthānam eva ca । ripūṇām anavajñānaṁ nityaṁ cānāryavarjanam ॥

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत । राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥

utthānaṁ hi narendrāṇāṁ br̥haspatir abhāṣata । rājadharmasya yan mūlaṁ ślokāṁś cātra nibodha me ॥

उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः । उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥

utthānenāmr̥taṁ labdham utthānenāsurā hatāḥ । utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṁ prāptaṁ divīha ca ॥

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति । उत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते ॥

utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrān adhitiṣṭhati । utthānadhīraṁ vāgdhīrā ramayanta upāsate ॥

उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः । धर्षणीयो रिपूणां स्याद्भुजंग इव निर्विषः ॥

utthānahīno rājā hi buddhimān api nityaśaḥ । dharṣaṇīyo ripūṇāṁ syād bhujaṁga iva nirviṣaḥ ॥

न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा । अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥

na ca śatrur avajñeyo durbalo ’pi balīyasā । alpo ’pi hi dahaty agnir viṣam alpaṁ hinasti ca ॥

एकाश्वेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गसमाश्रितः । तं तं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः ॥

ekāśvenāpi saṁbhūtaḥ śatrur durgasamāśritaḥ । taṁ taṁ tāpayate deśam api rājñaḥ samr̥ddhinaḥ ॥

राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थं लोकसंग्रहः । हृदि यच्चास्य जिह्मं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत् ॥

rājño rahasyaṁ yad vākyaṁ jayārthaṁ lokasaṁgrahaḥ । hr̥di yac cāsya jihmaṁ syāt kāraṇārthaṁ ca yad bhavet ॥

यच्चास्य कार्यं वृजिनमार्जवेनैव धार्यते । दम्भनार्थाय लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम् ॥

yac cāsya kāryaṁ vr̥jinam ārjavenaiva dhāryate । dambhanārthāya lokasya dharmiṣṭhām ācaret kriyām ॥

राज्यं हि सुमहत्तन्त्रं दुर्धार्यमकृतात्मभिः । न शक्यं मृदुना वोढुमाघातस्थानमुत्तमम् ॥

rājyaṁ hi sumahat tantraṁ durdhāryam akr̥tātmabhiḥ । na śakyaṁ mr̥dunā voḍhum āghātasthānam uttamam ॥

राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनेह धार्यते । तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥

rājyaṁ sarvāmiṣaṁ nityam ārjaveneha dhāryate । tasmān miśreṇa satataṁ vartitavyaṁ yudhiṣṭhira ॥

यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः । सोऽप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः ॥

yady apy asya vipattiḥ syād rakṣamāṇasya vai prajāḥ । so ’py asya vipulo dharma evaṁvr̥ttā hi bhūmipāḥ ॥

एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः । भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि वदतां वर ॥

eṣa te rājadharmāṇāṁ leśaḥ samanuvarṇitaḥ । bhūyas te yatra saṁdehas tad brūhi vadatāṁ vara ॥

वैशंपायन उवाच । ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्मना सह । वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः संजयस्तथा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato vyāsaś ca bhagavān devasthāno ’śmanā saha । vāsudevaḥ kr̥paś caiva sātyakiḥ saṁjayas tathā ॥

साधु साध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैरिवाननैः । अस्तुवंस्ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥

sādhu sādhv iti saṁhr̥ṣṭāḥ puṣyamāṇair ivānanaiḥ । astuvaṁs te naravyāghraṁ bhīṣmaṁ dharmabhr̥tāṁ varam ॥

ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुसत्तमः । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥

tato dīnamanā bhīṣmam uvāca kurusattamaḥ । netrābhyām aśrupūrṇābhyāṁ pādau tasya śanaiḥ spr̥śan ॥

श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रक्ष्यामि त्वा पितामह । उपैति सविताप्यस्तं रसमापीय पार्थिवम् ॥

śva idānīṁ svasaṁdehaṁ prakṣyāmi tvā pitāmaha । upaiti savitāpy astaṁ rasam āpīya pārthivam ॥

ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः; कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः । प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं; ततो रथानारुरुहुर्मुदा युताः ॥

tato dvijātīn abhivādya keśavaḥ; kr̥paś ca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ । pradakṣiṇīkr̥tya mahānadīsutaṁ; tato rathān āruruhur mudā yutāḥ ॥

दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः; कृतोदकार्याः कृतजप्यमङ्गलाः । उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा;स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम् ॥

dr̥ṣadvatīṁ cāpy avagāhya suvratāḥ; kr̥todakāryāḥ kr̥tajapyamaṅgalāḥ । upāsya saṁdhyāṁ vidhivat paraṁtapās; tataḥ puraṁ te viviśur gajāhvayam ॥