Adhyāya 57

भीष्म उवाच । नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर । प्रशाम्यते च राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥

bhīṣma uvāca । nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṁ yudhiṣṭhira । praśāmyate ca rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ ॥

भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशां पते । तमिहैकमना राजन्गदतस्त्वं निबोध मे ॥

bhagavān uśanā cāha ślokam atra viśāṁ pate । tam ihaikamanā rājan gadatas tvaṁ nibodha me ॥

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥

dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva । rājānaṁ cāviroddhāraṁ brāhmaṇaṁ cāpravāsinam ॥

तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि । संधेयानपि संधत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥

tad etan naraśārdūla hr̥di tvaṁ kartum arhasi । saṁdheyān api saṁdhatsva virodhyāṁś ca virodhaya ॥

सप्ताङ्गे यश्च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत् । गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥

saptāṅge yaś ca te rājye vaiparītyaṁ samācaret । gurur vā yadi vā mitraṁ pratihantavya eva saḥ ॥

मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः श्लोकः पुरातनः । राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥

maruttena hi rājñāyaṁ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ । rājyādhikāre rājendra br̥haspatimataḥ purā ॥

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥

guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ । utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate ॥

बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता । असमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥

bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā । asamañjāḥ suto jyeṣṭhas tyaktaḥ paurahitaiṣiṇā ॥

असमञ्जाः सरय्वां प्राक्पौराणां बालकान्नृप । न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥

asamañjāḥ sarayvāṁ prāk paurāṇāṁ bālakān nr̥pa । nyamajjayad ataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ ॥

ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः । मिथ्या विप्रानुपचरन्संत्यक्तो दयितः सुतः ॥

r̥ṣiṇoddālakenāpi śvetaketur mahātapāḥ । mithyā viprān upacaran saṁtyakto dayitaḥ sutaḥ ॥

लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः । सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥

lokarañjanam evātra rājñāṁ dharmaḥ sanātanaḥ । satyasya rakṣaṇaṁ caiva vyavahārasya cārjavam ॥

न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् । विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥

na hiṁsyāt paravittāni deyaṁ kāle ca dāpayet । vikrāntaḥ satyavāk kṣānto nr̥po na calate pathaḥ ॥

गुप्तमन्त्रो जितक्रोधो शास्त्रार्थगतनिश्चयः । धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥

guptamantro jitakrodho śāstrārthagataniścayaḥ । dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṁ rataḥ ॥

त्रय्या संवृतरन्ध्रश्च राजा भवितुमर्हति । वृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत्संवरणात्परम् ॥

trayyā saṁvr̥tarandhraś ca rājā bhavitum arhati । vr̥jinasya narendrāṇāṁ nānyat saṁvaraṇāt param ॥

चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता । धर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः ॥

cāturvarṇyasya dharmāś ca rakṣitavyā mahīkṣitā । dharmasaṁkararakṣā hi rājñāṁ dharmaḥ sanātanaḥ ॥

न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं न विश्वसेत् । षाड्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्यावलोकयेत् ॥

na viśvasec ca nr̥patir na cātyarthaṁ na viśvaset । ṣāḍguṇyaguṇadoṣāṁś ca nityaṁ buddhyāvalokayet ॥

द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते । त्रिवर्गविदितार्थश्च युक्तचारोपधिश्च यः ॥

dviṭchidradarśī nr̥patir nityam eva praśasyate । trivargaviditārthaś ca yuktacāropadhiś ca yaḥ ॥

कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः । वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥

kośasyopārjanaratir yamavaiśravaṇopamaḥ । vettā ca daśavargasya sthānavr̥ddhikṣayātmanaḥ ॥

अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकः । नृपतिः सुमुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥

abhr̥tānāṁ bhaved bhartā bhr̥tānāṁ cānvavekṣakaḥ । nr̥patiḥ sumukhaś ca syāt smitapūrvābhibhāṣitā ॥

उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीरलोलुपः । सतां वृत्ते स्थितमतिः सन्तो ह्याचारदर्शिनः ॥

upāsitā ca vr̥ddhānāṁ jitatandrīr alolupaḥ । satāṁ vr̥tte sthitamatiḥ santo hy ācāradarśinaḥ ॥

न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन । असद्भ्यस्तु समादद्यात्सद्भ्यः संप्रतिपादयेत् ॥

na cādadīta vittāni satāṁ hastāt kadā cana । asadbhyas tu samādadyāt sadbhyaḥ saṁpratipādayet ॥

स्वयं प्रहर्तादाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः । काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥

svayaṁ prahartādātā ca vaśyātmā vaśyasādhanaḥ । kāle dātā ca bhoktā ca śuddhācāras tathaiva ca ॥

शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः । शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनो नावमानिनः ॥

śūrān bhaktān asaṁhāryān kule jātān arogiṇaḥ । śiṣṭāñ śiṣṭābhisaṁbandhān mānino nāvamāninaḥ ॥

विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् । धर्मेषु निरतान्साधूनचलानचलानिव ॥

vidyāvido lokavidaḥ paralokānvavekṣakān । dharmeṣu niratān sādhūn acalān acalān iva ॥

सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपुरस्कृतः । तैस्तुल्यश्च भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाधिकः ॥

sahāyān satataṁ kuryād rājā bhūtipuraskr̥taḥ । tais tulyaś ca bhaved bhogaiś chatramātrājñayādhikaḥ ॥

प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्सदा । एवं कृत्वा नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥

pratyakṣā ca parokṣā ca vr̥ttiś cāsya bhavet sadā । evaṁ kr̥tvā narendro hi na khedam iha vindati ॥

सर्वातिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् । स क्षिप्रमनृजुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥

sarvātiśaṅkī nr̥patir yaś ca sarvaharo bhavet । sa kṣipram anr̥jur lubdhaḥ svajanenaiva bādhyate ॥

शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रतः । न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चावतिष्ठते ॥

śucis tu pr̥thivīpālo lokacittagrahe rataḥ । na pataty aribhir grastaḥ patitaś cāvatiṣṭhate ॥

अक्रोधनोऽथाव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः । राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥

akrodhano ’thāvyasanī mr̥dudaṇḍo jitendriyaḥ । rājā bhavati bhūtānāṁ viśvāsyo himavān iva ॥

प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः । सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥

prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu tatparaḥ । sudarśaḥ sarvavarṇānāṁ nayāpanayavit tathā ॥

क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः । अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥

kṣiprakārī jitakrodhaḥ suprasādo mahāmanāḥ । arogaprakr̥tir yuktaḥ kriyāvān avikatthanaḥ ॥

आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितानि च । यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥

ārabdhāny eva kāryāṇi na paryavasitāni ca । yasya rājñaḥ pradr̥śyante sa rājā rājasattamaḥ ॥

पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः । निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥

putrā iva pitur gehe viṣaye yasya mānavāḥ । nirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ ॥

अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः । नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥

agūḍhavibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥ । nayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ ॥

स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः । असंघातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥

svakarmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥ । asaṁghātaratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi ॥

वश्या नेया विनीताश्च न च संघर्षशीलिनः । विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥

vaśyā neyā vinītāś ca na ca saṁgharṣaśīlinaḥ । viṣaye dānarucayo narā yasya sa pārthivaḥ ॥

न यस्य कूटकपटं न माया न च मत्सरः । विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥

na yasya kūṭakapaṭaṁ na māyā na ca matsaraḥ । viṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ ॥

यः सत्करोति ज्ञानानि नेयः पौरहिते रतः । सतां धर्मानुगस्त्यागी स राजा राज्यमर्हति ॥

yaḥ satkaroti jñānāni neyaḥ paurahite rataḥ । satāṁ dharmānugas tyāgī sa rājā rājyam arhati ॥

यस्य चारश्च मन्त्रश्च नित्यं चैव कृताकृते । न ज्ञायते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥

yasya cāraś ca mantraś ca nityaṁ caiva kr̥tākr̥te । na jñāyate hi ripubhiḥ sa rājā rājyam arhati ॥

श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मना । आख्याते रामचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥

ślokaś cāyaṁ purā gīto bhārgaveṇa mahātmanā । ākhyāte rāmacarite nr̥patiṁ prati bhārata ॥

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् । राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम् ॥

rājānaṁ prathamaṁ vindet tato bhāryāṁ tato dhanam । rājany asati lokasya kuto bhāryā kuto dhanam ॥

तद्राजन्राजसिंहानां नान्यो धर्मः सनातनः । ऋते रक्षां सुविस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारणम् ॥

tad rājan rājasiṁhānāṁ nānyo dharmaḥ sanātanaḥ । r̥te rakṣāṁ suvispaṣṭāṁ rakṣā lokasya dhāraṇam ॥

प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ । राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥

prācetasena manunā ślokau cemāv udāhr̥tau । rājadharmeṣu rājendra tāv ihaikamanāḥ śr̥ṇu ॥

षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे । अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥

ṣaḍ etān puruṣo jahyād bhinnāṁ nāvam ivārṇave । apravaktāram ācāryam anadhīyānam r̥tvijam ॥

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् । ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥

arakṣitāraṁ rājānaṁ bhāryāṁ cāpriyavādinīm । grāmakāmaṁ ca gopālaṁ vanakāmaṁ ca nāpitam ॥