Adhyāya 54

जनमेजय उवाच । धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि । देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते ॥

janamejaya uvāca । dharmātmani mahāsattve satyasaṁdhe jitātmani । devavrate mahābhāge śaratalpagate ’cyute ॥

शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने । गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते ॥

śayāne vīraśayane bhīṣme śaṁtanunandane । gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite ॥

काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे । हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने ॥

kāḥ kathāḥ samavartanta tasmin vīrasamāgame । hateṣu sarvasainyeṣu tan me śaṁsa mahāmune ॥

वैशंपायन उवाच । शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे । आजग्मुरृषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṁ dhuraṁdhare । ājagmur r̥ṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nr̥pa ॥

हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः । धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा ॥

hataśiṣṭāś ca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ । dhr̥tarāṣṭraś ca kr̥ṣṇaś ca bhīmārjunayamās tathā ॥

तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् । अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा ॥

te ’bhigamya mahātmāno bharatānāṁ pitāmaham । anvaśocanta gāṅgeyam ādityaṁ patitaṁ yathā ॥

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः । उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान् ॥

muhūrtam iva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥ । uvāca pāṇḍavān sarvān hataśiṣṭāṁś ca pārthivān ॥

प्राप्तकालं च आचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम् । अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत ॥

prāptakālaṁ ca ācakṣe bhīṣmo ’yam anuyujyatām । astam eti hi gāṅgeyo bhānumān iva bhārata ॥

अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्येत्य पृच्छत । कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम् ॥

ayaṁ prāṇān utsisr̥kṣus taṁ sarve ’bhyetya pr̥cchata । kr̥tsnān hi vividhān dharmāṁś cāturvarṇyasya vetty ayam ॥

एष वृद्धः पुरा लोकान्संप्राप्नोति तनुत्यजाम् । तं शीघ्रमनुयुञ्जध्वं संशयान्मनसि स्थितान् ॥

eṣa vr̥ddhaḥ purā lokān saṁprāpnoti tanutyajām । taṁ śīghram anuyuñjadhvaṁ saṁśayān manasi sthitān ॥

एवमुक्ता नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः । प्रष्टुं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षां चक्रुः परस्परम् ॥

evam uktā nāradena bhīṣmam īyur narādhipāḥ । praṣṭuṁ cāśaknuvantas te vīkṣāṁ cakruḥ parasparam ॥

अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः । नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम् ॥

athovāca hr̥ṣīkeśaṁ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ । nānyas tvad devakīputra śaktaḥ praṣṭuṁ pitāmaham ॥

प्रव्याहारय दुर्धर्ष त्वमग्रे मधुसूदन । त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः ॥

pravyāhāraya durdharṣa tvam agre madhusūdana । tvaṁ hi nas tāta sarveṣāṁ sarvadharmavid uttamaḥ ॥

एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा । अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः ॥

evam uktaḥ pāṇḍavena bhagavān keśavas tadā । abhigamya durādharṣaṁ pravyāhārayad acyutaḥ ॥

वासुदेव उवाच । कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम । विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव ॥

vāsudeva uvāca । kaccit sukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama । vispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kaccic copasthitā tava ॥

कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ । न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः ॥

kaccij jñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te ’nagha । na glāyate ca hr̥dayaṁ na ca te vyākulaṁ manaḥ ॥

भीष्म उवाच । दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा । तव प्रसादाद्गोविन्द सद्यो व्यपगतानघ ॥

bhīṣma uvāca । dāho mohaḥ śramaś caiva klamo glānis tathā rujā । tava prasādād govinda sadyo vyapagatānagha ॥

यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते । तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम् ॥

yac ca bhūtaṁ bhaviṣyac ca bhavac ca paramadyute । tat sarvam anupaśyāmi pāṇau phalam ivāhitam ॥

वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश्च ये । तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत ॥

vedoktāś caiva ye dharmā vedāntanihitāś ca ye । tān sarvān saṁprapaśyāmi varadānāt tavācyuta ॥

शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते । देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन ॥

śiṣṭaiś ca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hr̥di vartate । deśajātikulānāṁ ca dharmajño ’smi janārdana ॥

चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः । राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव ॥

caturṣv āśramadharmeṣu yo ’rthaḥ sa ca hr̥di sthitaḥ । rājadharmāṁś ca sakalān avagacchāmi keśava ॥

यत्र यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन । तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत् ॥

yatra yatra ca vaktavyaṁ tad vakṣyāmi janārdana । tava prasādād dhi śubhā mano me buddhir āviśat ॥

युवेव चास्मि संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः । वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥

yuveva cāsmi saṁvr̥ttas tvadanudhyānabr̥ṁhitaḥ । vaktuṁ śreyaḥ samartho ’smi tvatprasādāj janārdana ॥

स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम् । किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव ॥

svayaṁ kimarthaṁ tu bhavāñ śreyo na prāha pāṇḍavam । kiṁ te vivakṣitaṁ cātra tad āśu vada mādhava ॥

वासुदेव उवाच । यशसः श्रेयसश्चैव मूलं मां विद्धि कौरव । मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः ॥

vāsudeva uvāca । yaśasaḥ śreyasaś caiva mūlaṁ māṁ viddhi kaurava । mattaḥ sarve ’bhinirvr̥ttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ ॥

शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते को लोके विस्मयिष्यति । तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति ॥

śītāṁśuś candra ity ukte ko loke vismayiṣyati । tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati ॥

आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते । ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता ॥

ādheyaṁ tu mayā bhūyo yaśas tava mahādyute । tato me vipulā buddhis tvayi bhīṣma samāhitā ॥

यावद्धि पृथिवीपाल पृथिवी स्थास्यते ध्रुवा । तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननु चरिष्यति ॥

yāvad dhi pr̥thivīpāla pr̥thivī sthāsyate dhruvā । tāvat tavākṣayā kīrtir lokān anu cariṣyati ॥

यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते । वेदप्रवादा इव ते स्थास्यन्ति वसुधातले ॥

yac ca tvaṁ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupr̥cchate । vedapravādā iva te sthāsyanti vasudhātale ॥

यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना । स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति ॥

yaś caitena pramāṇena yokṣyaty ātmānam ātmanā । sa phalaṁ sarvapuṇyānāṁ pretya cānubhaviṣyati ॥

एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते । दत्ता यशो विप्रथेत कथं भूयस्तवेति ह ॥

etasmāt kāraṇād bhīṣma matir divyā mayā hi te । dattā yaśo vipratheta kathaṁ bhūyas taveti ha ॥

यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि । तावत्तस्याक्षयं स्थानं भवतीति विनिश्चितम् ॥

yāvad dhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvi । tāvat tasyākṣayaṁ sthānaṁ bhavatīti viniścitam ॥

राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते । धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत ॥

rājāno hataśiṣṭās tvāṁ rājann abhita āsate । dharmān anuyuyukṣantas tebhyaḥ prabrūhi bhārata ॥

भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः । कुशलो राजधर्माणां पूर्वेषामपराश्च ये ॥

bhavān hi vayasā vr̥ddhaḥ śrutācārasamanvitaḥ । kuśalo rājadharmāṇāṁ pūrveṣām aparāś ca ye ॥

जन्मप्रभृति ते कश्चिद्वृजिनं न ददर्श ह । ज्ञातारमनुधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः ॥

janmaprabhr̥ti te kaś cid vr̥jinaṁ na dadarśa ha । jñātāram anudharmāṇāṁ tvāṁ viduḥ sarvapārthivāḥ ॥

तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम् । ऋषयश्च हि देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः ॥

tebhyaḥ piteva putrebhyo rājan brūhi paraṁ nayam । r̥ṣayaś ca hi devāś ca tvayā nityam upāsitāḥ ॥

तस्माद्वक्तव्यमेवेह त्वया पश्याम्यशेषतः । धर्माञ्शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः ॥

tasmād vaktavyam eveha tvayā paśyāmy aśeṣataḥ । dharmāñ śuśrūṣamāṇebhyaḥ pr̥ṣṭena ca satā punaḥ ॥

वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः । अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भवति प्रभो ॥

vaktavyaṁ viduṣā ceti dharmam āhur manīṣiṇaḥ । apratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavati prabho ॥

तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रैश्च धर्मान्पृष्टः सनातनान् । विद्वाञ्जिज्ञासमानैस्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥

tasmāt putraiś ca pautraiś ca dharmān pr̥ṣṭaḥ sanātanān । vidvāñ jijñāsamānais tvaṁ prabrūhi bharatarṣabha ॥