Adhyāya 52

वैशंपायन उवाच । ततः कृष्णस्य तद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । श्रुत्वा शांतनवो भीष्मः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ kr̥ṣṇasya tad vākyaṁ dharmārthasahitaṁ hitam । śrutvā śāṁtanavo bhīṣmaḥ pratyuvāca kr̥tāñjaliḥ ॥

लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युत । तव वाक्यमभिश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः ॥

lokanātha mahābāho śiva nārāyaṇācyuta । tava vākyam abhiśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ ॥

किं चाहमभिधास्यामि वाक्पते तव संनिधौ । यदा वाचोगतं सर्वं तव वाचि समाहितम् ॥

kiṁ cāham abhidhāsyāmi vākpate tava saṁnidhau । yadā vācogataṁ sarvaṁ tava vāci samāhitam ॥

यद्धि किंचित्कृतं लोके कर्तव्यं क्रियते च यत् । त्वत्तस्तन्निःसृतं देव लोका बुद्धिमया हि ते ॥

yad dhi kiṁ cit kr̥taṁ loke kartavyaṁ kriyate ca yat । tvattas tan niḥsr̥taṁ deva lokā buddhimayā hi te ॥

कथयेद्देवलोकं यो देवराजसमीपतः । धर्मकामार्थशास्त्राणां सोऽर्थान्ब्रूयात्तवाग्रतः ॥

kathayed devalokaṁ yo devarājasamīpataḥ । dharmakāmārthaśāstrāṇāṁ so ’rthān brūyāt tavāgrataḥ ॥

शराभिघाताद्व्यथितं मनो मे मधुसूदन । गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः प्रसीदति ॥

śarābhighātād vyathitaṁ mano me madhusūdana । gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ prasīdati ॥

न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किंचित्प्रभाषितुम् । पीड्यमानस्य गोविन्द विषानलसमैः शरैः ॥

na ca me pratibhā kā cid asti kiṁ cit prabhāṣitum । pīḍyamānasya govinda viṣānalasamaiḥ śaraiḥ ॥

बलं मेधाः प्रजरति प्राणाः संत्वरयन्ति च । मर्माणि परितप्यन्ते भ्रान्तं चेतस्तथैव च ॥

balaṁ medhāḥ prajarati prāṇāḥ saṁtvarayanti ca । marmāṇi paritapyante bhrāntaṁ cetas tathaiva ca ॥

दौर्बल्यात्सज्जते वाङ्मे स कथं वक्तुमुत्सहे । साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलनन्दन ॥

daurbalyāt sajjate vāṅ me sa kathaṁ vaktum utsahe । sādhu me tvaṁ prasīdasva dāśārhakulanandana ॥

तत्क्षमस्व महाबाहो न ब्रूयां किंचिदच्युत । त्वत्संनिधौ च सीदेत वाचस्पतिरपि ब्रुवन् ॥

tat kṣamasva mahābāho na brūyāṁ kiṁ cid acyuta । tvatsaṁnidhau ca sīdeta vācaspatir api bruvan ॥

न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम् । केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन ॥

na diśaḥ saṁprajānāmi nākāśaṁ na ca medinīm । kevalaṁ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana ॥

स्वयमेव प्रभो तस्माद्धर्मराजस्य यद्धितम् । तद्ब्रवीह्याशु सर्वेषामागमानां त्वमागमः ॥

svayam eva prabho tasmād dharmarājasya yad dhitam । tad bravīhy āśu sarveṣām āgamānāṁ tvam āgamaḥ ॥

कथं त्वयि स्थिते लोके शाश्वते लोककर्तरि । प्रब्रूयान्मद्विधः कश्चिद्गुरौ शिष्य इव स्थिते ॥

kathaṁ tvayi sthite loke śāśvate lokakartari । prabrūyān madvidhaḥ kaś cid gurau śiṣya iva sthite ॥

वासुदेव उवाच । उपपन्नमिदं वाक्यं कौरवाणां धुरंधरे । महावीर्ये महासत्त्वे स्थिते सर्वार्थदर्शिनि ॥

vāsudeva uvāca । upapannam idaṁ vākyaṁ kauravāṇāṁ dhuraṁdhare । mahāvīrye mahāsattve sthite sarvārthadarśini ॥

यच्च मामात्थ गाङ्गेय बाणघातरुजं प्रति । गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं विभो ॥

yac ca mām āttha gāṅgeya bāṇaghātarujaṁ prati । gr̥hāṇātra varaṁ bhīṣma matprasādakr̥taṁ vibho ॥

न ते ग्लानिर्न ते मूर्छा न दाहो न च ते रुजा । प्रभविष्यन्ति गाङ्गेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत ॥

na te glānir na te mūrchā na dāho na ca te rujā । prabhaviṣyanti gāṅgeya kṣutpipāse na cāpy uta ॥

ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभास्यन्ति तेऽनघ । न च ते क्वचिदासक्तिर्बुद्धेः प्रादुर्भविष्यति ॥

jñānāni ca samagrāṇi pratibhāsyanti te ’nagha । na ca te kva cid āsaktir buddheḥ prādurbhaviṣyati ॥

सत्त्वस्थं च मनो नित्यं तव भीष्म भविष्यति । रजस्तमोभ्यां रहितं घनैर्मुक्त इवोडुराट् ॥

sattvasthaṁ ca mano nityaṁ tava bhīṣma bhaviṣyati । rajas tamobhyāṁ rahitaṁ ghanair mukta ivoḍurāṭ ॥

यद्यच्च धर्मसंयुक्तमर्थयुक्तमथापि वा । चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस्तव भविष्यति ॥

yad yac ca dharmasaṁyuktam arthayuktam athāpi vā । cintayiṣyasi tatrāgryā buddhis tava bhaviṣyati ॥

इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम् । चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यस्यमितविक्रम ॥

imaṁ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṁ caturvidham । cakṣur divyaṁ samāśritya drakṣyasy amitavikrama ॥

चतुर्विधं प्रजाजालं संयुक्तो ज्ञानचक्षुषा । भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले ॥

caturvidhaṁ prajājālaṁ saṁyukto jñānacakṣuṣā । bhīṣma drakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale ॥

वैशंपायन उवाच । ततस्ते व्याससहिताः सर्व एव महर्षयः । ऋग्यजुःसामसंयुक्तैर्वचोभिः कृष्णमर्चयन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas te vyāsasahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ । r̥gyajuḥsāmasaṁyuktair vacobhiḥ kr̥ṣṇam arcayan ॥

ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं नभस्तलात् । पपात यत्र वार्ष्णेयः सगाङ्गेयः सपाण्डवः ॥

tataḥ sarvārtavaṁ divyaṁ puṣpavarṣaṁ nabhastalāt । papāta yatra vārṣṇeyaḥ sagāṅgeyaḥ sapāṇḍavaḥ ॥

वादित्राणि च दिव्यानि जगुश्चाप्सरसां गणाः । न चाहितमनिष्टं वा किंचित्तत्र व्यदृश्यत ॥

vāditrāṇi ca divyāni jaguś cāpsarasāṁ gaṇāḥ । na cāhitam aniṣṭaṁ vā kiṁ cit tatra vyadr̥śyata ॥

ववौ शिवः सुखो वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः । शान्तायां दिशि शान्ताश्च प्रावदन्मृगपक्षिणः ॥

vavau śivaḥ sukho vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ । śāntāyāṁ diśi śāntāś ca prāvadan mr̥gapakṣiṇaḥ ॥

ततो मुहूर्ताद्भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः । दहन्वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत ॥

tato muhūrtād bhagavān sahasrāṁśur divākaraḥ । dahan vanam ivaikānte pratīcyāṁ pratyadr̥śyata ॥

ततो महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम् । भीष्ममामन्त्रयां चक्रू राजानं च युधिष्ठिरम् ॥

tato maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanam । bhīṣmam āmantrayāṁ cakrū rājānaṁ ca yudhiṣṭhiram ॥

ततः प्रणाममकरोत्केशवः पाण्डवस्तथा । सात्यकिः संजयश्चैव स च शारद्वतः कृपः ॥

tataḥ praṇāmam akarot keśavaḥ pāṇḍavas tathā । sātyakiḥ saṁjayaś caiva sa ca śāradvataḥ kr̥paḥ ॥

ततस्ते धर्मनिरताः सम्यक्तैरभिपूजिताः । श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययुः ॥

tatas te dharmaniratāḥ samyak tair abhipūjitāḥ । śvaḥ sameṣyāma ity uktvā yatheṣṭaṁ tvaritā yayuḥ ॥

तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवस्ते च पाण्डवाः । प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहुः शुभान् ॥

tathaivāmantrya gāṅgeyaṁ keśavas te ca pāṇḍavāḥ । pradakṣiṇam upāvr̥tya rathān āruruhuḥ śubhān ॥

ततो रथैः काञ्चनदन्तकूबरै;र्महीधराभैः समदैश्च दन्तिभिः । हयैः सुपर्णैरिव चाशुगामिभिः; पदातिभिश्चात्तशरासनादिभिः ॥

tato rathaiḥ kāñcanadantakūbarair; mahīdharābhaiḥ samadaiś ca dantibhiḥ । hayaiḥ suparṇair iva cāśugāmibhiḥ; padātibhiś cāttaśarāsanādibhiḥ ॥

ययौ रथानां पुरतो हि सा चमू;स्तथैव पश्चादतिमात्रसारिणी । पुरश्च पश्चाच्च यथा महानदी; पुरर्क्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा ॥

yayau rathānāṁ purato hi sā camūs; tathaiva paścād atimātrasāriṇī । puraś ca paścāc ca yathā mahānadī; purarkṣavantaṁ girim etya narmadā ॥

ततः पुरस्ताद्भगवान्निशाकरः; समुत्थितस्तामभिहर्षयंश्चमूम् । दिवाकरापीतरसास्तथौषधीः; पुनः स्वकेनैव गुणेन योजयन् ॥

tataḥ purastād bhagavān niśākaraḥ; samutthitas tām abhiharṣayaṁś camūm । divākarāpītarasās tathauṣadhīḥ; punaḥ svakenaiva guṇena yojayan ॥

ततः पुरं सुरपुरसंनिभद्युति; प्रविश्य ते यदुवृषपाण्डवास्तदा । यथोचितान्भवनवरान्समाविश;ञ्श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव ॥

tataḥ puraṁ surapurasaṁnibhadyuti; praviśya te yaduvr̥ṣapāṇḍavās tadā । yathocitān bhavanavarān samāviśañ; śramānvitā mr̥gapatayo guhā iva ॥