Adhyāya 51

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा तु वचनं भीष्मो वासुदेवस्य धीमतः । किंचिदुन्नाम्य वदनं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā tu vacanaṁ bhīṣmo vāsudevasya dhīmataḥ । kiṁ cid unnāmya vadanaṁ prāñjalir vākyam abravīt ॥

नमस्ते भगवन्विष्णो लोकानां निधनोद्भव । त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः ॥

namas te bhagavan viṣṇo lokānāṁ nidhanodbhava । tvaṁ hi kartā hr̥ṣīkeśa saṁhartā cāparājitaḥ ॥

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव । अपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥

viśvakarman namas te ’stu viśvātman viśvasaṁbhava । apavargo ’si bhūtānāṁ pañcānāṁ parataḥ sthitaḥ ॥

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु । योगेश्वर नमस्तेऽस्तु त्वं हि सर्वपरायणम् ॥

namas te triṣu lokeṣu namas te paratas triṣu । yogeśvara namas te ’stu tvaṁ hi sarvaparāyaṇam ॥

मत्संश्रितं यदात्थ त्वं वचः पुरुषसत्तम । तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषु वर्त्मसु ॥

matsaṁśritaṁ yad āttha tvaṁ vacaḥ puruṣasattama । tena paśyāmi te divyān bhāvān hi triṣu vartmasu ॥

तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम् । सप्त मार्गा निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसः ॥

tac ca paśyāmi tattvena yat te rūpaṁ sanātanam । sapta mārgā niruddhās te vāyor amitatejasaḥ ॥

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा । दिशो भुजौ रविश्चक्षुर्वीर्ये शक्रः प्रतिष्ठितः ॥

divaṁ te śirasā vyāptaṁ padbhyāṁ devī vasuṁdharā । diśo bhujau raviś cakṣur vīrye śakraḥ pratiṣṭhitaḥ ॥

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् । वपुर्ह्यनुमिमीमस्ते मेघस्येव सविद्युतः ॥

atasīpuṣpasaṁkāśaṁ pītavāsasam acyutam । vapur hy anumimīmas te meghasyeva savidyutaḥ ॥

त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे । यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम ॥

tvatprapannāya bhaktāya gatim iṣṭāṁ jigīṣave । yac chreyaḥ puṇḍarīkākṣa tad dhyāyasva surottama ॥

वासुदेव उवाच । यतः खलु परा भक्तिर्मयि ते पुरुषर्षभ । ततो वपुर्मया दिव्यं तव राजन्प्रदर्शितम् ॥

vāsudeva uvāca । yataḥ khalu parā bhaktir mayi te puruṣarṣabha । tato vapur mayā divyaṁ tava rājan pradarśitam ॥

न ह्यभक्ताय राजेन्द्र भक्तायानृजवे न च । दर्शयाम्यहमात्मानं न चादान्ताय भारत ॥

na hy abhaktāya rājendra bhaktāyānr̥jave na ca । darśayāmy aham ātmānaṁ na cādāntāya bhārata ॥

भवांस्तु मम भक्तश्च नित्यं चार्जवमास्थितः । दमे तपसि सत्ये च दाने च निरतः शुचिः ॥

bhavāṁs tu mama bhaktaś ca nityaṁ cārjavam āsthitaḥ । dame tapasi satye ca dāne ca nirataḥ śuciḥ ॥

अर्हस्त्वं भीष्म मां द्रष्टुं तपसा स्वेन पार्थिव । तव ह्युपस्थिता लोका येभ्यो नावर्तते पुनः ॥

arhas tvaṁ bhīṣma māṁ draṣṭuṁ tapasā svena pārthiva । tava hy upasthitā lokā yebhyo nāvartate punaḥ ॥

पञ्चाशतं षट्च कुरुप्रवीर; शेषं दिनानां तव जीवितस्य । ततः शुभैः कर्मफलोदयैस्त्वं; समेष्यसे भीष्म विमुच्य देहम् ॥

pañcāśataṁ ṣaṭ ca kurupravīra; śeṣaṁ dinānāṁ tava jīvitasya । tataḥ śubhaiḥ karmaphalodayais tvaṁ; sameṣyase bhīṣma vimucya deham ॥

एते हि देवा वसवो विमाना;न्यास्थाय सर्वे ज्वलिताग्निकल्पाः । अन्तर्हितास्त्वां प्रतिपालयन्ति; काष्ठां प्रपद्यन्तमुदक्पतंगम् ॥

ete hi devā vasavo vimānāny; āsthāya sarve jvalitāgnikalpāḥ । antarhitās tvāṁ pratipālayanti; kāṣṭhāṁ prapadyantam udak pataṁgam ॥

व्यावृत्तमात्रे भगवत्युदीचीं; सूर्ये दिशं कालवशात्प्रपन्ने । गन्तासि लोकान्पुरुषप्रवीर; नावर्तते यानुपलभ्य विद्वान् ॥

vyāvr̥ttamātre bhagavaty udīcīṁ; sūrye diśaṁ kālavaśāt prapanne । gantāsi lokān puruṣapravīra; nāvartate yān upalabhya vidvān ॥

अमुं च लोकं त्वयि भीष्म याते; ज्ञानानि नङ्क्ष्यन्त्यखिलेन वीर । अतः स्म सर्वे त्वयि संनिकर्षं; समागता धर्मविवेचनाय ॥

amuṁ ca lokaṁ tvayi bhīṣma yāte; jñānāni naṅkṣyanty akhilena vīra । ataḥ sma sarve tvayi saṁnikarṣaṁ; samāgatā dharmavivecanāya ॥

तज्ज्ञातिशोकोपहतश्रुताय; सत्याभिसंधाय युधिष्ठिराय । प्रब्रूहि धर्मार्थसमाधियुक्त;मर्थ्यं वचोऽस्यापनुदास्य शोकम् ॥

tajjñātiśokopahataśrutāya; satyābhisaṁdhāya yudhiṣṭhirāya । prabrūhi dharmārthasamādhiyuktam; arthyaṁ vaco ’syāpanudāsya śokam ॥