Adhyāya 50

वैशंपायन उवाच । ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः । विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rāmasya tat karma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ । vismayaṁ paramaṁ gatvā pratyuvāca janārdanam ॥

अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः । विक्रमो येन वसुधा क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता ॥

aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ । vikramo yena vasudhā krodhān niḥkṣatriyā kr̥tā ॥

गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः । गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः ॥

gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥ । guptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṁ kulodvahāḥ ॥

अहो धन्यो हि लोकोऽयं सभाग्याश्च नरा भुवि । यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजेन कृतमच्युत ॥

aho dhanyo hi loko ’yaṁ sabhāgyāś ca narā bhuvi । yatra karmedr̥śaṁ dharmyaṁ dvijena kr̥tam acyuta ॥

तथा यान्तौ तदा तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ । जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः ॥

tathā yāntau tadā tāta tāv acyutayudhiṣṭhirau । jagmatur yatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ ॥

ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् । स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यमिवानलम् ॥

tatas te dadr̥śur bhīṣmaṁ śaraprastaraśāyinam । svaraśmijālasaṁvītaṁ sāyaṁsūryam ivānalam ॥

उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम् । देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु ॥

upāsyamānaṁ munibhir devair iva śatakratum । deśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīm anu ॥

दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मराट् । चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः ॥

dūrād eva tam ālokya kr̥ṣṇo rājā ca dharmarāṭ । catvāraḥ pāṇḍavāś caiva te ca śāradvatādayaḥ ॥

अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः । एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतस्थुर्महामुनीन् ॥

avaskandyātha vāhebhyaḥ saṁyamya pracalaṁ manaḥ । ekīkr̥tyendriyagrāmam upatasthur mahāmunīn ॥

अभिवाद्य च गोविन्दः सात्यकिस्ते च कौरवाः । व्यासादींस्तानृषीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे ॥

abhivādya ca govindaḥ sātyakis te ca kauravāḥ । vyāsādīṁs tān r̥ṣīn paścād gāṅgeyam upatasthire ॥

तपोवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः । परिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः ॥

tapovr̥ddhiṁ tataḥ pr̥ṣṭvā gāṅgeyaṁ yadukauravāḥ । parivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ ॥

ततो निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम् । किंचिद्दीनमना भीष्ममिति होवाच केशवः ॥

tato niśamya gāṅgeyaṁ śāmyamānam ivānalam । kiṁ cid dīnamanā bhīṣmam iti hovāca keśavaḥ ॥

कच्चिज्ज्ञानानि ते राजन्प्रसन्नानि यथा पुरा । कच्चिदव्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर ॥

kaccij jñānāni te rājan prasannāni yathā purā । kaccid avyākulā caiva buddhis te vadatāṁ vara ॥

शराभिघातदुःखात्ते कच्चिद्गात्रं न दूयते । मानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम् ॥

śarābhighātaduḥkhāt te kaccid gātraṁ na dūyate । mānasād api duḥkhād dhi śārīraṁ balavattaram ॥

वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो । शंतनोर्धर्मशीलस्य न त्वेतच्छमकारणम् ॥

varadānāt pituḥ kāmaṁ chandamr̥tyur asi prabho । śaṁtanor dharmaśīlasya na tv etac chamakāraṇam ॥

सुसूक्ष्मोऽपीह देहे वै शल्यो जनयते रुजम् । किं पुनः शरसंघातैश्चितस्य तव भारत ॥

susūkṣmo ’pīha dehe vai śalyo janayate rujam । kiṁ punaḥ śarasaṁghātaiś citasya tava bhārata ॥

कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ । भवान्ह्युपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत ॥

kāmaṁ naitat tavākhyeyaṁ prāṇināṁ prabhavāpyayau । bhavān hy upadiśec chreyo devānām api bhārata ॥

यद्धि भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभ । सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम् ॥

yad dhi bhūtaṁ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha । sarvaṁ taj jñānavr̥ddhasya tava pāṇāv ivāhitam ॥

संसारश्चैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयः । विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥

saṁsāraś caiva bhūtānāṁ dharmasya ca phalodayaḥ । viditas te mahāprājña tvaṁ hi brahmamayo nidhiḥ ॥

त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम् । स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहोर्ध्वरेतसम् ॥

tvāṁ hi rājye sthitaṁ sphīte samagrāṅgam arogiṇam । strīsahasraiḥ parivr̥taṁ paśyāmīhordhvaretasam ॥

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्त्रिषु लोकेषु पार्थिव । सत्यसंधान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात् ॥

r̥te śāṁtanavād bhīṣmāt triṣu lokeṣu pārthiva । satyasaṁdhān mahāvīryāc chūrād dharmaikatatparāt ॥

मृत्युमावार्य तरसा शरप्रस्तरशायिनः । निसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम ॥

mr̥tyum āvārya tarasā śaraprastaraśāyinaḥ । nisargaprabhavaṁ kiṁ cin na ca tātānuśuśruma ॥

सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा । धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे ॥

satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā । dhanurvede ca vede ca nityaṁ caivānvavekṣaṇe ॥

अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् । महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम ॥

anr̥śaṁsaṁ śuciṁ dāntaṁ sarvabhūtahite ratam । mahārathaṁ tvatsadr̥śaṁ na kaṁ cid anuśuśruma ॥

त्वं हि देवान्सगन्धर्वान्ससुरासुरराक्षसान् । शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः ॥

tvaṁ hi devān sagandharvān sasurāsurarākṣasān । śakta ekarathenaiva vijetuṁ nātra saṁśayaḥ ॥

त्वं हि भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः । नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः ॥

tvaṁ hi bhīṣma mahābāho vasūnāṁ vāsavopamaḥ । nityaṁ vipraiḥ samākhyāto navamo ’navamo guṇaiḥ ॥

अहं हि त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तम । त्रिदशेष्वपि विख्यातः स्वशक्त्या सुमहाबलः ॥

ahaṁ hi tvābhijānāmi yas tvaṁ puruṣasattama । tridaśeṣv api vikhyātaḥ svaśaktyā sumahābalaḥ ॥

मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः । भवतो यो गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित् ॥

manuṣyeṣu manuṣyendra na dr̥ṣṭo na ca me śrutaḥ । bhavato yo guṇais tulyaḥ pr̥thivyāṁ puruṣaḥ kva cit ॥

त्वं हि सर्वैर्गुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसे । तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान् ॥

tvaṁ hi sarvair guṇai rājan devān apy atiricyase । tapasā hi bhavāñ śaktaḥ sraṣṭuṁ lokāṁś carācarān ॥

तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेण वै । ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद ॥

tad asya tapyamānasya jñātīnāṁ saṁkṣayeṇa vai । jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṁ bhīṣma vyapānuda ॥

ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत । चातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते सर्वे विदितास्तव ॥

ye hi dharmāḥ samākhyātāś cāturvarṇyasya bhārata । cāturāśramyasaṁsr̥ṣṭās te sarve viditās tava ॥

चातुर्वेद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत । सांख्ये योगे च नियता ये च धर्माः सनातनाः ॥

cāturvedye ca ye proktāś cāturhotre ca bhārata । sāṁkhye yoge ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ ॥

चातुर्वर्ण्येन यश्चैको धर्मो न स्म विरुध्यते । सेव्यमानः स चैवाद्यो गाङ्गेय विदितस्तव ॥

cāturvarṇyena yaś caiko dharmo na sma virudhyate । sevyamānaḥ sa caivādyo gāṅgeya viditas tava ॥

इतिहासपुराणं च कार्त्स्न्येन विदितं तव । धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम् ॥

itihāsapurāṇaṁ ca kārtsnyena viditaṁ tava । dharmaśāstraṁ ca sakalaṁ nityaṁ manasi te sthitam ॥

ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाः । तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभ ॥

ye ca ke cana loke ’sminn arthāḥ saṁśayakārakāḥ । teṣāṁ chettā nāsti loke tvad anyaḥ puruṣarṣabha ॥

स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं; नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया । भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा; विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये ॥

sa pāṇḍaveyasya manaḥsamutthitaṁ; narendra śokaṁ vyapakarṣa medhayā । bhavadvidhā hy uttamabuddhivistarā; vimuhyamānasya janasya śāntaye ॥