Adhyāya 46

युधिष्ठिर उवाच । किमिदं परमाश्चर्यं ध्यायस्यमितविक्रम । कच्चिल्लोकत्रयस्यास्य स्वस्ति लोकपरायण ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kim idaṁ paramāścaryaṁ dhyāyasy amitavikrama । kaccil lokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa ॥

चतुर्थं ध्यानमार्गं त्वमालम्ब्य पुरुषोत्तम । अपक्रान्तो यतो देव तेन मे विस्मितं मनः ॥

caturthaṁ dhyānamārgaṁ tvam ālambya puruṣottama । apakrānto yato deva tena me vismitaṁ manaḥ ॥

निगृहीतो हि वायुस्ते पञ्चकर्मा शरीरगः । इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि स्थापितानि ते ॥

nigr̥hīto hi vāyus te pañcakarmā śarīragaḥ । indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te ॥

इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्धौ संवेशितानि ते । सर्वश्चैव गणो देव क्षेत्रज्ञे ते निवेशितः ॥

indriyāṇi manaś caiva buddhau saṁveśitāni te । sarvaś caiva gaṇo deva kṣetrajñe te niveśitaḥ ॥

नेङ्गन्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मनः । स्थाणुकुड्यशिलाभूतो निरीहश्चासि माधव ॥

neṅganti tava romāṇi sthirā buddhis tathā manaḥ । sthāṇukuḍyaśilābhūto nirīhaś cāsi mādhava ॥

यथा दीपो निवातस्थो निरिङ्गो ज्वलतेऽच्युत । तथासि भगवन्देव निश्चलो दृढनिश्चयः ॥

yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate ’cyuta । tathāsi bhagavan deva niścalo dr̥ḍhaniścayaḥ ॥

यदि श्रोतुमिहार्हामि न रहस्यं च ते यदि । छिन्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते ॥

yadi śrotum ihārhāmi na rahasyaṁ ca te yadi । chindhi me saṁśayaṁ deva prapannāyābhiyācate ॥

त्वं हि कर्ता विकर्ता च त्वं क्षरं चाक्षरं च हि । अनादिनिधनश्चाद्यस्त्वमेव पुरुषोत्तम ॥

tvaṁ hi kartā vikartā ca tvaṁ kṣaraṁ cākṣaraṁ ca hi । anādinidhanaś cādyas tvam eva puruṣottama ॥

त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च । ध्यानस्यास्य यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतां वर ॥

tvatprapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca । dhyānasyāsya yathātattvaṁ brūhi dharmabhr̥tāṁ vara ॥

वैशंपायन उवाच । ततः स्वगोचरे न्यस्य मनो बुद्धीन्द्रियाणि च । स्मितपूर्वमुवाचेदं भगवान्वासवानुजः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ svagocare nyasya mano buddhīndriyāṇi ca । smitapūrvam uvācedaṁ bhagavān vāsavānujaḥ ॥

शरतल्पगतो भीष्मः शाम्यन्निव हुताशनः । मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्ततो मे तद्गतं मनः ॥

śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyann iva hutāśanaḥ । māṁ dhyāti puruṣavyāghras tato me tadgataṁ manaḥ ॥

यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । न सहेद्देवराजोऽपि तमस्मि मनसा गतः ॥

yasya jyātalanirghoṣaṁ visphūrjitam ivāśaneḥ । na sahed devarājo ’pi tam asmi manasā gataḥ ॥

येनाभिद्रुत्य तरसा समस्तं राजमण्डलम् । ऊढास्तिस्रः पुरा कन्यास्तमस्मि मनसा गतः ॥

yenābhidrutya tarasā samastaṁ rājamaṇḍalam । ūḍhās tisraḥ purā kanyās tam asmi manasā gataḥ ॥

त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम् । न च रामेण निस्तीर्णस्तमस्मि मनसा गतः ॥

trayoviṁśatirātraṁ yo yodhayām āsa bhārgavam । na ca rāmeṇa nistīrṇas tam asmi manasā gataḥ ॥

यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास पार्थिवम् । वसिष्ठशिष्यं तं तात मनसास्मि गतो नृप ॥

yaṁ gaṅgā garbhavidhinā dhārayām āsa pārthivam । vasiṣṭhaśiṣyaṁ taṁ tāta manasāsmi gato nr̥pa ॥

दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान् । साङ्गांश्च चतुरो वेदांस्तमस्मि मनसा गतः ॥

divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān । sāṅgāṁś ca caturo vedāṁs tam asmi manasā gataḥ ॥

रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव । आधारं सर्वविद्यानां तमस्मि मनसा गतः ॥

rāmasya dayitaṁ śiṣyaṁ jāmadagnyasya pāṇḍava । ādhāraṁ sarvavidyānāṁ tam asmi manasā gataḥ ॥

एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया । शरणं मामुपागच्छत्ततो मे तद्गतं मनः ॥

ekīkr̥tyendriyagrāmaṁ manaḥ saṁyamya medhayā । śaraṇaṁ mām upāgacchat tato me tadgataṁ manaḥ ॥

स हि भूतं च भव्यं च भवच्च पुरुषर्षभ । वेत्ति धर्मभृतां श्रेष्ठस्ततो मे तद्गतं मनः ॥

sa hi bhūtaṁ ca bhavyaṁ ca bhavac ca puruṣarṣabha । vetti dharmabhr̥tāṁ śreṣṭhas tato me tadgataṁ manaḥ ॥

तस्मिन्हि पुरुषव्याघ्रे कर्मभिः स्वैर्दिवं गते । भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी ॥

tasmin hi puruṣavyāghre karmabhiḥ svair divaṁ gate । bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī ॥

तद्युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम् । अभिगम्योपसंगृह्य पृच्छ यत्ते मनोगतम् ॥

tad yudhiṣṭhira gāṅgeyaṁ bhīṣmaṁ bhīmaparākramam । abhigamyopasaṁgr̥hya pr̥ccha yat te manogatam ॥

चातुर्वेद्यं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यमेव च । चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं च पृच्छैनं पृथिवीपते ॥

cāturvedyaṁ cāturhotraṁ cāturāśramyam eva ca । cāturvarṇyasya dharmaṁ ca pr̥cchainaṁ pr̥thivīpate ॥

तस्मिन्नस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे । ज्ञानान्यल्पीभविष्यन्ति तस्मात्त्वां चोदयाम्यहम् ॥

tasminn astamite bhīṣme kauravāṇāṁ dhuraṁdhare । jñānāny alpībhaviṣyanti tasmāt tvāṁ codayāmy aham ॥

तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनमुत्तमम् । साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञो जनार्दनमुवाच ह ॥

tac chrutvā vāsudevasya tathyaṁ vacanam uttamam । sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanam uvāca ha ॥

यद्भवानाह भीष्मस्य प्रभावं प्रति माधव । तथा तन्नात्र संदेहो विद्यते मम मानद ॥

yad bhavān āha bhīṣmasya prabhāvaṁ prati mādhava । tathā tan nātra saṁdeho vidyate mama mānada ॥

महाभाग्यं हि भीष्मस्य प्रभावश्च महात्मनः । श्रुतं मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

mahābhāgyaṁ hi bhīṣmasya prabhāvaś ca mahātmanaḥ । śrutaṁ mayā kathayatāṁ brāhmaṇānāṁ mahātmanām ॥

भवांश्च कर्ता लोकानां यद्ब्रवीत्यरिसूदन । तथा तदनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन ॥

bhavāṁś ca kartā lokānāṁ yad bravīty arisūdana । tathā tad anabhidhyeyaṁ vākyaṁ yādavanandana ॥

यतस्त्वनुग्रहकृता बुद्धिस्ते मयि माधव । त्वामग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं पश्यामहे वयम् ॥

yatas tv anugrahakr̥tā buddhis te mayi mādhava । tvām agrataḥ puraskr̥tya bhīṣmaṁ paśyāmahe vayam ॥

आवृत्ते भगवत्यर्के स हि लोकान्गमिष्यति । त्वद्दर्शनं महाबाहो तस्मादर्हति कौरवः ॥

āvr̥tte bhagavaty arke sa hi lokān gamiṣyati । tvaddarśanaṁ mahābāho tasmād arhati kauravaḥ ॥

तव ह्याद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च । दर्शनं तस्य लाभः स्यात्त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥

tava hy ādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca । darśanaṁ tasya lābhaḥ syāt tvaṁ hi brahmamayo nidhiḥ ॥

श्रुत्वैतद्धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः । पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यतामिति ॥

śrutvaitad dharmarājasya vacanaṁ madhusūdanaḥ । pārśvasthaṁ sātyakiṁ prāha ratho me yujyatām iti ॥

सात्यकिस्तूपनिष्क्रम्य केशवस्य समीपतः । दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत ॥

sātyakis tūpaniṣkramya keśavasya samīpataḥ । dārukaṁ prāha kr̥ṣṇasya yujyatāṁ ratha ity uta ॥

स सात्यकेराशु वचो निशम्य; रथोत्तमं काञ्चनभूषिताङ्गम् । मसारगल्वर्कमयैर्विभङ्गै;र्विभूषितं हेमपिनद्धचक्रम् ॥

sa sātyaker āśu vaco niśamya; rathottamaṁ kāñcanabhūṣitāṅgam । masāragalvarkamayair vibhaṅgair; vibhūṣitaṁ hemapinaddhacakram ॥

दिवाकरांशुप्रभमाशुगामिनं; विचित्रनानामणिरत्नभूषितम् । नवोदितं सूर्यमिव प्रतापिनं; विचित्रतार्क्ष्यध्वजिनं पताकिनम् ॥

divākarāṁśuprabham āśugāminaṁ; vicitranānāmaṇiratnabhūṣitam । navoditaṁ sūryam iva pratāpinaṁ; vicitratārkṣyadhvajinaṁ patākinam ॥

सुग्रीवसैन्यप्रमुखैर्वराश्वै;र्मनोजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः । सुयुक्तमावेदयदच्युताय; कृताञ्जलिर्दारुको राजसिंह ॥

sugrīvasainyapramukhair varāśvair; manojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ । suyuktam āvedayad acyutāya; kr̥tāñjalir dāruko rājasiṁha ॥