Adhyāya 41

वैशंपायन उवाच । प्रकृतीनां तु तद्वाक्यं देशकालोपसंहितम् । श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजाथोत्तरं प्रत्यभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । prakr̥tīnāṁ tu tad vākyaṁ deśakālopasaṁhitam । śrutvā yudhiṣṭhiro rājāthottaraṁ pratyabhāṣata ॥

धन्याः पाण्डुसुता लोके येषां ब्राह्मणपुंगवाः । तथ्यान्वाप्यथ वातथ्यान्गुणानाहुः समागताः ॥

dhanyāḥ pāṇḍusutā loke yeṣāṁ brāhmaṇapuṁgavāḥ । tathyān vāpy atha vātathyān guṇān āhuḥ samāgatāḥ ॥

अनुग्राह्या वयं नूनं भवतामिति मे मतिः । यत्रैवं गुणसंपन्नानस्मान्ब्रूथ विमत्सराः ॥

anugrāhyā vayaṁ nūnaṁ bhavatām iti me matiḥ । yatraivaṁ guṇasaṁpannān asmān brūtha vimatsarāḥ ॥

धृतराष्ट्रो महाराजः पिता नो दैवतं परम् । शासनेऽस्य प्रिये चैव स्थेयं मत्प्रियकाङ्क्षिभिः ॥

dhr̥tarāṣṭro mahārājaḥ pitā no daivataṁ param । śāsane ’sya priye caiva stheyaṁ matpriyakāṅkṣibhiḥ ॥

एतदर्थं हि जीवामि कृत्वा ज्ञातिवधं महत् । अस्य शुश्रूषणं कार्यं मया नित्यमतन्द्रिणा ॥

etadarthaṁ hi jīvāmi kr̥tvā jñātivadhaṁ mahat । asya śuśrūṣaṇaṁ kāryaṁ mayā nityam atandriṇā ॥

यदि चाहमनुग्राह्यो भवतां सुहृदां ततः । धृतराष्ट्रे यथापूर्वं वृत्तिं वर्तितुमर्हथ ॥

yadi cāham anugrāhyo bhavatāṁ suhr̥dāṁ tataḥ । dhr̥tarāṣṭre yathāpūrvaṁ vr̥ttiṁ vartitum arhatha ॥

एष नाथो हि जगतो भवतां च मया सह । अस्यैव पृथिवी कृत्स्ना पाण्डवाः सर्व एव च । एतन्मनसि कर्तव्यं भवद्भिर्वचनं मम ॥

eṣa nātho hi jagato bhavatāṁ ca mayā saha । asyaiva pr̥thivī kr̥tsnā pāṇḍavāḥ sarva eva ca । etan manasi kartavyaṁ bhavadbhir vacanaṁ mama ॥

अनुगम्य च राजानं यथेष्टं गम्यतामिति । पौरजानपदान्सर्वान्विसृज्य कुरुनन्दनः । यौवराज्येन कौरव्यो भीमसेनमयोजयत् ॥

anugamya ca rājānaṁ yatheṣṭaṁ gamyatām iti । paurajānapadān sarvān visr̥jya kurunandanaḥ । yauvarājyena kauravyo bhīmasenam ayojayat ॥

मन्त्रे च निश्चये चैव षाड्गुण्यस्य च चिन्तने । विदुरं बुद्धिसंपन्नं प्रीतिमान्वै समादिशत् ॥

mantre ca niścaye caiva ṣāḍguṇyasya ca cintane । viduraṁ buddhisaṁpannaṁ prītimān vai samādiśat ॥

कृताकृतपरिज्ञाने तथायव्ययचिन्तने । संजयं योजयामास ऋद्धमृद्धैर्गुणैर्युतम् ॥

kr̥tākr̥taparijñāne tathāyavyayacintane । saṁjayaṁ yojayām āsa r̥ddham r̥ddhair guṇair yutam ॥

बलस्य परिमाणे च भक्तवेतनयोस्तथा । नकुलं व्यादिशद्राजा कर्मिणामन्ववेक्षणे ॥

balasya parimāṇe ca bhaktavetanayos tathā । nakulaṁ vyādiśad rājā karmiṇām anvavekṣaṇe ॥

परचक्रोपरोधे च दृप्तानां चावमर्दने । युधिष्ठिरो महाराजः फल्गुनं व्यादिदेश ह ॥

paracakroparodhe ca dr̥ptānāṁ cāvamardane । yudhiṣṭhiro mahārājaḥ phalgunaṁ vyādideśa ha ॥

द्विजानां वेदकार्येषु कार्येष्वन्येषु चैव हि । धौम्यं पुरोधसां श्रेष्ठं व्यादिदेश परंतपः ॥

dvijānāṁ vedakāryeṣu kāryeṣv anyeṣu caiva hi । dhaumyaṁ purodhasāṁ śreṣṭhaṁ vyādideśa paraṁtapaḥ ॥

सहदेवं समीपस्थं नित्यमेव समादिशत् । तेन गोप्यो हि नृपतिः सर्वावस्थो विशां पते ॥

sahadevaṁ samīpasthaṁ nityam eva samādiśat । tena gopyo hi nr̥patiḥ sarvāvastho viśāṁ pate ॥

यान्यानमन्यद्योग्यांश्च येषु येष्विह कर्मसु । तांस्तांस्तेष्वेव युयुजे प्रीयमाणो महीपतिः ॥

yān yān amanyad yogyāṁś ca yeṣu yeṣv iha karmasu । tāṁs tāṁs teṣv eva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ ॥

विदुरं संजयं चैव युयुत्सुं च महामतिम् । अब्रवीत्परवीरघ्नो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥

viduraṁ saṁjayaṁ caiva yuyutsuṁ ca mahāmatim । abravīt paravīraghno dharmātmā dharmavatsalaḥ ॥

उत्थायोत्थाय यत्कार्यमस्य राज्ञः पितुर्मम । सर्वं भवद्भिः कर्तव्यमप्रमत्तैर्यथातथम् ॥

utthāyotthāya yat kāryam asya rājñaḥ pitur mama । sarvaṁ bhavadbhiḥ kartavyam apramattair yathātatham ॥

पौरजानपदानां च यानि कार्याणि नित्यशः । राजानं समनुज्ञाप्य तानि कार्याणि धर्मतः ॥

paurajānapadānāṁ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ । rājānaṁ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ ॥