Adhyāya 37

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः । चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु प्रत्युवाच तपोधनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । cintayitvā muhūrtaṁ tu pratyuvāca tapodhanam ॥

किं भक्ष्यं किमभक्ष्यं च किं च देयं प्रशस्यते । किं च पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

kiṁ bhakṣyaṁ kim abhakṣyaṁ ca kiṁ ca deyaṁ praśasyate । kiṁ ca pātram apātraṁ vā tan me brūhi pitāmaha ॥

व्यास उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः ॥

vyāsa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । siddhānāṁ caiva saṁvādaṁ manoś caiva prajāpateḥ ॥

सिद्धास्तपोव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम् । धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम् ॥

siddhās tapovrataparāḥ samāgamya purā vibhum । dharmaṁ papracchur āsīnam ādikāle prajāpatim ॥

कथमन्नं कथं दानं कथमध्ययनं तपः । कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते ॥

katham annaṁ kathaṁ dānaṁ katham adhyayanaṁ tapaḥ । kāryākāryaṁ ca naḥ sarvaṁ śaṁsa vai tvaṁ prajāpate ॥

तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः ॥

tair evam ukto bhagavān manuḥ svāyaṁbhuvo ’bravīt । śuśrūṣadhvaṁ yathāvr̥ttaṁ dharmaṁ vyāsasamāsataḥ ॥

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः । अहिंसा सत्यमक्रोधः क्षमेज्या धर्मलक्षणम् ॥

adattasyānupādānaṁ dānam adhyayanaṁ tapaḥ । ahiṁsā satyam akrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam ॥

य एव धर्मः सोऽधर्मोऽदेशेऽकाले प्रतिष्ठितः । आदानमनृतं हिंसा धर्मो व्यावस्थिकः स्मृतः ॥

ya eva dharmaḥ so ’dharmo ’deśe ’kāle pratiṣṭhitaḥ । ādānam anr̥taṁ hiṁsā dharmo vyāvasthikaḥ smr̥taḥ ॥

द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम् । अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः ॥

dvividhau cāpy ubhāv etau dharmādharmau vijānatām । apravr̥ttiḥ pravr̥ttiś ca dvaividhyaṁ lokavedayoḥ ॥

अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम् । अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च ॥

apravr̥tter amartyatvaṁ martyatvaṁ karmaṇaḥ phalam । aśubhasyāśubhaṁ vidyāc chubhasya śubham eva ca ॥

एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा । दैवं च दैवयुक्तं च प्राणश्च प्रलयश्च ह ॥

etayoś cobhayoḥ syātāṁ śubhāśubhatayā tathā । daivaṁ ca daivayuktaṁ ca prāṇaś ca pralayaś ca ha ॥

अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम् । ऊर्ध्वं भवति संदेहादिह दृष्टार्थमेव वा । अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते ॥

aprekṣāpūrvakaraṇād aśubhānāṁ śubhaṁ phalam । ūrdhvaṁ bhavati saṁdehād iha dr̥ṣṭārtham eva vā । aprekṣāpūrvakaraṇāt prāyaścittaṁ vidhīyate ॥

क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः । शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये । तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति ॥

krodhamohakr̥te caiva dr̥ṣṭāntāgamahetubhiḥ । śarīrāṇām upakleśo manasaś ca priyāpriye । tad auṣadhaiś ca mantraiś ca prāyaścittaiś ca śāmyati ॥

जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च सर्वतः । वर्जयेन्न हि तं धर्मं येषां धर्मो न विद्यते ॥

jātiśreṇyadhivāsānāṁ kuladharmāṁś ca sarvataḥ । varjayen na hi taṁ dharmaṁ yeṣāṁ dharmo na vidyate ॥

दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः । यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये ॥

daśa vā vedaśāstrajñās trayo vā dharmapāṭhakāḥ । yad brūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṁśaye ॥

अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः । श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च ॥

aruṇā mr̥ttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ । śleṣmātakas tathā viprair abhakṣyaṁ viṣam eva ca ॥

अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः । चतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये ॥

abhakṣyā brāhmaṇair matsyāḥ śakalair ye vivarjitāḥ । catuṣpāt kacchapād anyo maṇḍūkā jalajāś ca ye ॥

भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाका बकाः प्लवाः । कङ्को मद्गुश्च गृध्राश्च काकोलूकं तथैव च ॥

bhāsā haṁsāḥ suparṇāś ca cakravākā bakāḥ plavāḥ । kaṅko madguś ca gr̥dhrāś ca kākolūkaṁ tathaiva ca ॥

क्रव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश्च दंष्ट्रिणः । येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः ॥

kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāś ca daṁṣṭriṇaḥ । yeṣāṁ cobhayato dantāś caturdaṁṣṭrāś ca sarvaśaḥ ॥

एडकाश्वखरोष्ट्रीणां सूतिकानां गवामपि । मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः ॥

eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṁ sūtikānāṁ gavām api । mānuṣīṇāṁ mr̥gīṇāṁ ca na pibed brāhmaṇaḥ payaḥ ॥

प्रेतान्नं सूतिकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम् । अभोज्यं चाप्यपेयं च धेन्वा दुग्धमनिर्दशम् ॥

pretānnaṁ sūtikānnaṁ ca yac ca kiṁ cid anirdaśam । abhojyaṁ cāpy apeyaṁ ca dhenvā dugdham anirdaśam ॥

तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च । चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा ॥

takṣṇaś carmāvakartuś ca puṁś calyā rajakasya ca । cikitsakasya yac cānnam abhojyaṁ rakṣiṇas tathā ॥

गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनश्च ये । परिवित्तिनपुंषां च बन्दिद्यूतविदां तथा ॥

gaṇagrāmābhiśastānāṁ raṅgastrījīvinaś ca ye । parivittinapuṁṣāṁ ca bandidyūtavidāṁ tathā ॥

वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत् । सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत् ॥

vāryamāṇāhr̥taṁ cānnaṁ śuktaṁ paryuṣitaṁ ca yat । surānugatam ucchiṣṭam abhojyaṁ śeṣitaṁ ca yat ॥

पिष्टमांसेक्षुशाकानां विकाराः पयसस्तथा । सक्तुधानाकरम्भाश्च नोपभोज्याश्चिरस्थिताः ॥

piṣṭamāṁsekṣuśākānāṁ vikārāḥ payasas tathā । saktudhānākarambhāś ca nopabhojyāś cirasthitāḥ ॥

पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताः । अभोज्याश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः ॥

pāyasaṁ kr̥saraṁ māṁsam apūpāś ca vr̥thā kr̥tāḥ । abhojyāś cāpy abhakṣyāś ca brāhmaṇair gr̥hamedhibhiḥ ॥

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च मुनीन्गृह्याश्च देवताः । पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥

devān pitr̥̄n manuṣyāṁś ca munīn gr̥hyāś ca devatāḥ । pūjayitvā tataḥ paścād gr̥hastho bhoktum arhati ॥

यथा प्रव्रजितो भिक्षुर्गृहस्थः स्वगृहे वसेत् । एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संवसन्धर्ममाप्नुयात् ॥

yathā pravrajito bhikṣur gr̥hasthaḥ svagr̥he vaset । evaṁvr̥ttaḥ priyair dāraiḥ saṁvasan dharmam āpnuyāt ॥

न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे । न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः ॥

na dadyād yaśase dānaṁ na bhayān nopakāriṇe । na nr̥ttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ ॥

न मत्ते नैव चोन्मत्ते न स्तेने न चिकित्सके । न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने ॥

na matte naiva conmatte na stene na cikitsake । na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane ॥

न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्वा यो न संस्कृतः । अश्रोत्रिये मृतं दानं ब्राह्मणेऽब्रह्मवादिनि ॥

na durjane dauṣkule vā vratair vā yo na saṁskr̥taḥ । aśrotriye mr̥taṁ dānaṁ brāhmaṇe ’brahmavādini ॥

असम्यक्चैव यद्दत्तमसम्यक्च प्रतिग्रहः । उभयोः स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च ॥

asamyak caiva yad dattam asamyak ca pratigrahaḥ । ubhayoḥ syād anarthāya dātur ādātur eva ca ॥

यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन् । मज्जते मज्जते तद्वद्दाता यश्च प्रतीच्छकः ॥

yathā khadiram ālambya śilāṁ vāpy arṇavaṁ taran । majjate majjate tadvad dātā yaś ca pratīcchakaḥ ॥

काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते । तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही ॥

kāṣṭhair ārdrair yathā vahnir upastīrṇo na dīpyate । tapaḥsvādhyāyacāritrair evaṁ hīnaḥ pratigrahī ॥

कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ वा यथा पयः । आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥

kapāle yadvad āpaḥ syuḥ śvadr̥tau vā yathā payaḥ । āśrayasthānadoṣeṇa vr̥ttahīne tathā śrutam ॥

निर्मन्त्रो निर्व्रतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः । अनुक्रोशात्प्रदातव्यं दीनेष्वेवं नरेष्वपि ॥

nirmantro nirvrato yaḥ syād aśāstrajño ’nasūyakaḥ । anukrośāt pradātavyaṁ dīneṣv evaṁ nareṣv api ॥

न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायाप्यपकारिणे । आप्ताचरितमित्येव धर्म इत्येव वा पुनः ॥

na vai deyam anukrośād dīnāyāpy apakāriṇe । āptācaritam ity eva dharma ity eva vā punaḥ ॥

निष्कारणं स्म तद्दत्तं ब्राह्मणे धर्मवर्जिते । भवेदपात्रदोषेण न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥

niṣkāraṇaṁ sma tad dattaṁ brāhmaṇe dharmavarjite । bhaved apātradoṣeṇa na me ’trāsti vicāraṇā ॥

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mr̥gaḥ । brāhmaṇaś cānadhīyānas trayas te nāmadhārakāḥ ॥

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा ॥

yathā ṣaṇḍho ’phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi cāphalā । śakunir vāpy apakṣaḥ syān nirmantro brāhmaṇas tathā ॥

ग्रामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः । यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ ॥

grāmadhānyaṁ yathā śūnyaṁ yathā kūpaś ca nirjalaḥ । yathā hutam anagnau ca tathaiva syān nirākr̥tau ॥

देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशनः । शत्रुरर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति ॥

devatānāṁ pitr̥̄ṇāṁ ca havyakavyavināśanaḥ । śatrur arthaharo mūrkho na lokān prāptum arhati ॥

एतत्ते कथितं सर्वं यथा वृत्तं युधिष्ठिर । समासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं भरतर्षभ ॥

etat te kathitaṁ sarvaṁ yathā vr̥ttaṁ yudhiṣṭhira । samāsena mahad dhy etac chrotavyaṁ bharatarṣabha ॥