Adhyāya 35

युधिष्ठिर उवाच । कानि कृत्वेह कर्माणि प्रायश्चित्तीयते नरः । किं कृत्वा चैव मुच्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kāni kr̥tveha karmāṇi prāyaścittīyate naraḥ । kiṁ kr̥tvā caiva mucyeta tan me brūhi pitāmaha ॥

व्यास उवाच । अकुर्वन्विहितं कर्म प्रतिषिद्धानि चाचरन् । प्रायश्चित्तीयते ह्येवं नरो मिथ्या च वर्तयन् ॥

vyāsa uvāca । akurvan vihitaṁ karma pratiṣiddhāni cācaran । prāyaścittīyate hy evaṁ naro mithyā ca vartayan ॥

सूर्येणाभ्युदितो यश्च ब्रह्मचारी भवत्युत । तथा सूर्याभिनिर्मुक्तः कुनखी श्यावदन्नपि ॥

sūryeṇābhyudito yaś ca brahmacārī bhavaty uta । tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śyāvadann api ॥

परिवित्तिः परिवेत्ता ब्रह्मोज्झो यश्च कुत्सकः । दिधिषूपतिस्तथा यः स्यादग्रेदिधिषुरेव च ॥

parivittiḥ parivettā brahmojjho yaś ca kutsakaḥ । didhiṣūpatis tathā yaḥ syād agredidhiṣur eva ca ॥

अवकीर्णी भवेद्यश्च द्विजातिवधकस्तथा । अतीर्थे ब्रह्मणस्त्यागी तीर्थे चाप्रतिपादकः ॥

avakīrṇī bhaved yaś ca dvijātivadhakas tathā । atīrthe brahmaṇas tyāgī tīrthe cāpratipādakaḥ ॥

ग्रामयाजी च कौन्तेय राज्ञश्च परिविक्रयी । शूद्रस्त्रीवधको यश्च पूर्वः पूर्वस्तु गर्हितः ॥

grāmayājī ca kaunteya rājñaś ca parivikrayī । śūdrastrīvadhako yaś ca pūrvaḥ pūrvas tu garhitaḥ ॥

वृथापशुसमालम्भी वनदाहस्य कारकः । अनृतेनोपचर्ता च प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा ॥

vr̥thāpaśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ । anr̥tenopacartā ca pratiroddhā guros tathā ॥

यश्चाग्नीनपविध्येत तथैव ब्रह्मविक्रयी । एतान्येनांसि सर्वाणि व्युत्क्रान्तसमयश्च यः ॥

yaś cāgnīn apavidhyeta tathaiva brahmavikrayī । etāny enāṁsi sarvāṇi vyutkrāntasamayaś ca yaḥ ॥

अकार्याण्यपि वक्ष्यामि यानि तानि निबोध मे । लोकवेदविरुद्धानि तान्येकाग्रमनाः शृणु ॥

akāryāṇy api vakṣyāmi yāni tāni nibodha me । lokavedaviruddhāni tāny ekāgramanāḥ śr̥ṇu ॥

स्वधर्मस्य परित्यागः परधर्मस्य च क्रिया । अयाज्ययाजनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम् ॥

svadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kriyā । ayājyayājanaṁ caiva tathābhakṣyasya bhakṣaṇam ॥

शरणागतसंत्यागो भृत्यस्याभरणं तथा । रसानां विक्रयश्चापि तिर्यग्योनिवधस्तथा ॥

śaraṇāgatasaṁtyāgo bhr̥tyasyābharaṇaṁ tathā । rasānāṁ vikrayaś cāpi tiryagyonivadhas tathā ॥

आधानादीनि कर्माणि शक्तिमान्न करोति यः । अप्रयच्छंश्च सर्वाणि नित्यं देयानि भारत ॥

ādhānādīni karmāṇi śaktimān na karoti yaḥ । aprayacchaṁś ca sarvāṇi nityaṁ deyāni bhārata ॥

दक्षिणानामदानं च ब्राह्मणस्वाभिमर्शनम् । सर्वाण्येतान्यकार्याणि प्राहुर्धर्मविदो जनाः ॥

dakṣiṇānām adānaṁ ca brāhmaṇasvābhimarśanam । sarvāṇy etāny akāryāṇi prāhur dharmavido janāḥ ॥

पित्रा विभजते पुत्रो यश्च स्याद्गुरुतल्पगः । अप्रजायन्नधर्मेण भवत्याधर्मिको जनः ॥

pitrā vibhajate putro yaś ca syād gurutalpagaḥ । aprajāyann adharmeṇa bhavaty ādharmiko janaḥ ॥

उक्तान्येतानि कर्माणि विस्तरेणेतरेण च । यानि कुर्वन्नकुर्वंश्च प्रायश्चित्तीयते जनः ॥

uktāny etāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca । yāni kurvann akurvaṁś ca prāyaścittīyate janaḥ ॥

एतान्येव तु कर्माणि क्रियमाणानि मानवान् । येषु येषु निमित्तेषु न लिम्पन्त्यथ तच्छृणु ॥

etāny eva tu karmāṇi kriyamāṇāni mānavān । yeṣu yeṣu nimitteṣu na limpanty atha tac chr̥ṇu ॥

प्रगृह्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे । जिघांसन्तं निहत्याजौ न तेन ब्रह्महा भवेत् ॥

pragr̥hya śastram āyāntam api vedāntagaṁ raṇe । jighāṁsantaṁ nihatyājau na tena brahmahā bhavet ॥

अपि चाप्यत्र कौन्तेय मन्त्रो वेदेषु पठ्यते । वेदप्रमाणविहितं तं धर्मं प्रब्रवीमि ते ॥

api cāpy atra kaunteya mantro vedeṣu paṭhyate । vedapramāṇavihitaṁ taṁ dharmaṁ prabravīmi te ॥

अपेतं ब्राह्मणं वृत्ताद्यो हन्यादाततायिनम् । न तेन ब्रह्महा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥

apetaṁ brāhmaṇaṁ vr̥ttād yo hanyād ātatāyinam । na tena brahmahā sa syān manyus taṁ manyum r̥cchati ॥

प्राणात्यये तथाज्ञानादाचरन्मदिरामपि । अचोदितो धर्मपरः पुनः संस्कारमर्हति ॥

prāṇātyaye tathājñānād ācaran madirām api । acodito dharmaparaḥ punaḥ saṁskāram arhati ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं कौन्तेयाभक्ष्यभक्षणम् । प्रायश्चित्तविधानेन सर्वमेतेन शुध्यति ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ kaunteyābhakṣyabhakṣaṇam । prāyaścittavidhānena sarvam etena śudhyati ॥

गुरुतल्पं हि गुर्वर्थे न दूषयति मानवम् । उद्दालकः श्वेतकेतुं जनयामास शिष्यतः ॥

gurutalpaṁ hi gurvarthe na dūṣayati mānavam । uddālakaḥ śvetaketuṁ janayām āsa śiṣyataḥ ॥

स्तेयं कुर्वंस्तु गुर्वर्थमापत्सु न निबध्यते । बहुशः कामकारेण न चेद्यः संप्रवर्तते ॥

steyaṁ kurvaṁs tu gurvartham āpatsu na nibadhyate । bahuśaḥ kāmakāreṇa na ced yaḥ saṁpravartate ॥

अन्यत्र ब्राह्मणस्वेभ्य आददानो न दुष्यति । स्वयमप्राशिता यश्च न स पापेन लिप्यते ॥

anyatra brāhmaṇasvebhya ādadāno na duṣyati । svayam aprāśitā yaś ca na sa pāpena lipyate ॥

प्राणत्राणेऽनृतं वाच्यमात्मनो वा परस्य वा । गुर्वर्थे स्त्रीषु चैव स्याद्विवाहकरणेषु च ॥

prāṇatrāṇe ’nr̥taṁ vācyam ātmano vā parasya vā । gurvarthe strīṣu caiva syād vivāhakaraṇeṣu ca ॥

नावर्तते व्रतं स्वप्ने शुक्रमोक्षे कथंचन । आज्यहोमः समिद्धेऽग्नौ प्रायश्चित्तं विधीयते ॥

nāvartate vrataṁ svapne śukramokṣe kathaṁ cana । ājyahomaḥ samiddhe ’gnau prāyaścittaṁ vidhīyate ॥

पारिवित्त्यं च पतिते नास्ति प्रव्रजिते तथा । भिक्षिते पारदार्यं च न तद्धर्मस्य दूषकम् ॥

pārivittyaṁ ca patite nāsti pravrajite tathā । bhikṣite pāradāryaṁ ca na tad dharmasya dūṣakam ॥

वृथापशुसमालम्भं नैव कुर्यान्न कारयेत् । अनुग्रहः पशूणां हि संस्कारो विधिचोदितः ॥

vr̥thāpaśusamālambhaṁ naiva kuryān na kārayet । anugrahaḥ paśūṇāṁ hi saṁskāro vidhicoditaḥ ॥

अनर्हे ब्राह्मणे दत्तमज्ञानात्तन्न दूषकम् । सकारणं तथा तीर्थेऽतीर्थे वा प्रतिपादनम् ॥

anarhe brāhmaṇe dattam ajñānāt tan na dūṣakam । sakāraṇaṁ tathā tīrthe ’tīrthe vā pratipādanam ॥

स्त्रियस्तथापचारिण्यो निष्कृतिः स्याददूषिका । अपि सा पूयते तेन न तु भर्ता प्रदुष्यते ॥

striyas tathāpacāriṇyo niṣkr̥tiḥ syād adūṣikā । api sā pūyate tena na tu bhartā praduṣyate ॥

तत्त्वं ज्ञात्वा तु सोमस्य विक्रयः स्याददूषकः । असमर्थस्य भृत्यस्य विसर्गः स्याददोषवान् । वनदाहो गवामर्थे क्रियमाणो न दूषकः ॥

tattvaṁ jñātvā tu somasya vikrayaḥ syād adūṣakaḥ । asamarthasya bhr̥tyasya visargaḥ syād adoṣavān । vanadāho gavām arthe kriyamāṇo na dūṣakaḥ ॥

उक्तान्येतानि कर्माणि यानि कुर्वन्न दुष्यति । प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत ॥

uktāny etāni karmāṇi yāni kurvan na duṣyati । prāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata ॥