Adhyāya 34

वैशंपायन उवाच । युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा । समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yudhiṣṭhirasya tad vākyaṁ śrutvā dvaipāyanas tadā । samīkṣya nipuṇaṁ buddhyā r̥ṣiḥ provāca pāṇḍavam ॥

मा विषादं कृथा राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मर । स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥

mā viṣādaṁ kr̥thā rājan kṣatradharmam anusmara । svadharmeṇa hatā hy ete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha ॥

काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद्यशः । कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः ॥

kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṁ kr̥tsnāṁ pr̥thivyāṁ ca mahad yaśaḥ । kr̥tāntavidhisaṁyuktāḥ kālena nidhanaṁ gatāḥ ॥

न त्वं हन्ता न भीमोऽपि नार्जुनो न यमावपि । कालः पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम् ॥

na tvaṁ hantā na bhīmo ’pi nārjuno na yamāv api । kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇān ādatta dehinām ॥

न यस्य मातापितरौ नानुग्राह्योऽस्ति कश्चन । कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः ॥

na yasya mātāpitarau nānugrāhyo ’sti kaś cana । karmasākṣī prajānāṁ yas tena kālena saṁhr̥tāḥ ॥

हेतुमात्रमिदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ । यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम् ॥

hetumātram idaṁ tasya kālasya puruṣarṣabha । yad dhanti bhūtair bhūtāni tad asmai rūpam aiśvaram ॥

कर्ममूर्त्यात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः । सुखदुःखगुणोदर्कं कालं कालफलप्रदम् ॥

karmamūrtyātmakaṁ viddhi sākṣiṇaṁ śubhapāpayoḥ । sukhaduḥkhaguṇodarkaṁ kālaṁ kālaphalapradam ॥

तेषामपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय । विनाशहेतुकारित्वे यैस्ते कालवशं गताः ॥

teṣām api mahābāho karmāṇi paricintaya । vināśahetukāritve yais te kālavaśaṁ gatāḥ ॥

आत्मनश्च विजानीहि नियमव्रतशीलताम् । यदा त्वमीदृशं कर्म विधिनाक्रम्य कारितः ॥

ātmanaś ca vijānīhi niyamavrataśīlatām । yadā tvam īdr̥śaṁ karma vidhinākramya kāritaḥ ॥

त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा स्थापयितुर्वशे । कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भ्राम्यते जगत् ॥

tvaṣṭreva vihitaṁ yantraṁ yathā sthāpayitur vaśe । karmaṇā kālayuktena tathedaṁ bhrāmyate jagat ॥

पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्ततः । यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ ॥

puruṣasya hi dr̥ṣṭvemām utpattim animittataḥ । yadr̥cchayā vināśaṁ ca śokaharṣāv anarthakau ॥

व्यलीकं चापि यत्त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव । तदर्थमिष्यते राजन्प्रायश्चित्तं तदाचर ॥

vyalīkaṁ cāpi yat tv atra cittavaitaṁsikaṁ tava । tadartham iṣyate rājan prāyaścittaṁ tad ācara ॥

इदं च श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा । असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः ॥

idaṁ ca śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā । asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāś cāpi yavīyasaḥ ॥

तेषामपि श्रीनिमित्तं महानासीत्समुच्छ्रयः । युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशदभवत्किल ॥

teṣām api śrīnimittaṁ mahān āsīt samucchrayaḥ । yuddhaṁ varṣasahasrāṇi dvātriṁśad abhavat kila ॥

एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम् । जघ्नुर्दैत्यांस्तदा देवास्त्रिदिवं चैव लेभिरे ॥

ekārṇavāṁ mahīṁ kr̥tvā rudhireṇa pariplutām । jaghnur daityāṁs tadā devās tridivaṁ caiva lebhire ॥

तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः । संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थे दर्पमोहिताः ॥

tathaiva pr̥thivīṁ labdhvā brāhmaṇā vedapāragāḥ । saṁśritā dānavānāṁ vai sāhyārthe darpamohitāḥ ॥

शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत । अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुधैर्हताः ॥

śālāvr̥kā iti khyātās triṣu lokeṣu bhārata । aṣṭāśītisahasrāṇi te cāpi vibudhair hatāḥ ॥

धर्मव्युच्छित्तिमिच्छन्तो येऽधर्मस्य प्रवर्तकाः । हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्बणाः ॥

dharmavyucchittim icchanto ye ’dharmasya pravartakāḥ । hantavyās te durātmāno devair daityā ivolbaṇāḥ ॥

एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्यादनामयम् । कुलं हत्वाथ राष्ट्रं वा न तद्वृत्तोपघातकम् ॥

ekaṁ hatvā yadi kule śiṣṭānāṁ syād anāmayam । kulaṁ hatvātha rāṣṭraṁ vā na tad vr̥ttopaghātakam ॥

अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप । धर्मश्चाधर्मरूपोऽस्ति तच्च ज्ञेयं विपश्चिता ॥

adharmarūpo dharmo hi kaś cid asti narādhipa । dharmaś cādharmarūpo ’sti tac ca jñeyaṁ vipaścitā ॥

तस्मात्संस्तम्भयात्मानं श्रुतवानसि पाण्डव । देवैः पूर्वगतं मार्गमनुयातोऽसि भारत ॥

tasmāt saṁstambhayātmānaṁ śrutavān asi pāṇḍava । devaiḥ pūrvagataṁ mārgam anuyāto ’si bhārata ॥

न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ । भ्रातॄनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप ॥

na hīdr̥śā gamiṣyanti narakaṁ pāṇḍavarṣabha । bhrātr̥̄n āśvāsayaitāṁs tvaṁ suhr̥daś ca paraṁtapa ॥

यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः । कुर्वन्नपि तथैव स्यात्कृत्वा च निरपत्रपः ॥

yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ । kurvann api tathaiva syāt kr̥tvā ca nirapatrapaḥ ॥

तस्मिंस्तत्कलुषं सर्वं समाप्तमिति शब्दितम् । प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः ॥

tasmiṁs tat kaluṣaṁ sarvaṁ samāptam iti śabditam । prāyaścittaṁ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ ॥

त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः । अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे ॥

tvaṁ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ । anicchamānaḥ karmedaṁ kr̥tvā ca paritapyase ॥

अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तमुदाहृतम् । तमाहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि ॥

aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittam udāhr̥tam । tam āhara mahārāja vipāpmaivaṁ bhaviṣyasi ॥

मरुद्भिः सह जित्वारीन्मघवान्पाकशासनः । एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः ॥

marudbhiḥ saha jitvārīn maghavān pākaśāsanaḥ । ekaikaṁ kratum āhr̥tya śatakr̥tvaḥ śatakratuḥ ॥

पूतपाप्मा जितस्वर्गो लोकान्प्राप्य सुखोदयान् । मरुद्गणवृतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः ॥

pūtapāpmā jitasvargo lokān prāpya sukhodayān । marudgaṇavr̥taḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayan diśaḥ ॥

स्वर्गलोके महीयन्तमप्सरोभिः शचीपतिम् । ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम् ॥

svargaloke mahīyantam apsarobhiḥ śacīpatim । r̥ṣayaḥ paryupāsante devāś ca vibudheśvaram ॥

सोऽयं त्वमिह संक्रान्तो विक्रमेण वसुंधराम् । निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयानघ ॥

so ’yaṁ tvam iha saṁkrānto vikrameṇa vasuṁdharām । nirjitāś ca mahīpālā vikrameṇa tvayānagha ॥

तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन्सुहृद्वृतः । भ्रातॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च स्वे स्वे राज्येऽभिषेचय ॥

teṣāṁ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājan suhr̥dvr̥taḥ । bhrātr̥̄n putrāṁś ca pautrāṁś ca sve sve rājye ’bhiṣecaya ॥

बालानपि च गर्भस्थान्सान्त्वानि समुदाचरन् । रञ्जयन्प्रकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम् ॥

bālān api ca garbhasthān sāntvāni samudācaran । rañjayan prakr̥tīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṁdharām ॥

कुमारो नास्ति येषां च कन्यास्तत्राभिषेचय । कामाशयो हि स्त्रीवर्गः शोकमेवं प्रहास्यति ॥

kumāro nāsti yeṣāṁ ca kanyās tatrābhiṣecaya । kāmāśayo hi strīvargaḥ śokam evaṁ prahāsyati ॥

एवमाश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत । यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रो विजयी पुरा ॥

evam āśvāsanaṁ kr̥tvā sarvarāṣṭreṣu bhārata । yajasva vājimedhena yathendro vijayī purā ॥

अशोच्यास्ते महात्मानः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ । स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिताः ॥

aśocyās te mahātmānaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha । svakarmabhir gatā nāśaṁ kr̥tāntabalamohitāḥ ॥

अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्यं प्राप्तमकल्मषम् । चरस्व धर्मं कौन्तेय श्रेयान्यः प्रेत्य भाविकः ॥

avāptaḥ kṣatradharmas te rājyaṁ prāptam akalmaṣam । carasva dharmaṁ kaunteya śreyān yaḥ pretya bhāvikaḥ ॥