Adhyāya 337

जनमेजय उवाच । सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह ॥

janamejaya uvāca । sāṁkhyaṁ yogaṁ pañcarātraṁ vedāraṇyakam eva ca । jñānāny etāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha ॥

किमेतान्येकनिष्ठानि पृथङ्निष्ठानि वा मुने । प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥

kim etāny ekaniṣṭhāni pr̥thaṅniṣṭhāni vā mune । prabrūhi vai mayā pr̥ṣṭaḥ pravr̥ttiṁ ca yathākramam ॥

वैशंपायन उवाच । जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं; यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम् । पराशराद्गन्धवती महर्षिं; तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । jajñe bahujñaṁ param atyudāraṁ; yaṁ dvīpamadhye sutam ātmavantam । parāśarād gandhavatī maharṣiṁ; tasmai namo ’jñānatamonudāya ॥

पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं; महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम् । नारायणस्यांशजमेकपुत्रं; द्वैपायनं वेदमहानिधानम् ॥

pitāmahādyaṁ pravadanti ṣaṣṭhaṁ; maharṣim ārṣeyavibhūtiyuktam । nārāyaṇasyāṁśajam ekaputraṁ; dvaipāyanaṁ vedamahānidhānam ॥

तमादिकालेषु महाविभूति;र्नारायणो ब्रह्ममहानिधानम् । ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा; व्यासं महात्मानमजः पुराणः ॥

tam ādikāleṣu mahāvibhūtir; nārāyaṇo brahmamahānidhānam । sasarja putrārtham udāratejā; vyāsaṁ mahātmānam ajaḥ purāṇaḥ ॥

जनमेजय उवाच । त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम । वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः ॥

janamejaya uvāca । tvayaiva kathitaḥ pūrvaṁ saṁbhavo dvijasattama । vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śakteḥ putraḥ parāśaraḥ ॥

पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः । भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे ॥

parāśarasya dāyādaḥ kr̥ṣṇadvaipāyano muniḥ । bhūyo nārāyaṇasutaṁ tvam evainaṁ prabhāṣase ॥

किमतः पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजसः । कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम् ॥

kim ataḥ pūrvajaṁ janma vyāsasyāmitatejasaḥ । kathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam ॥

वैशंपायन उवाच । वेदार्थान्वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः । गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vedārthān vettukāmasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ । guror me jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ ॥

कृत्वा भारतमाख्यानं तपःश्रान्तस्य धीमतः । शुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा ॥

kr̥tvā bhāratam ākhyānaṁ tapaḥśrāntasya dhīmataḥ । śuśrūṣāṁ tatparā rājan kr̥tavanto vayaṁ tadā ॥

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः । अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा ॥

sumantur jaiminiś caiva pailaś ca sudr̥ḍhavrataḥ । ahaṁ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajas tathā ॥

एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैः । शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा ॥

ebhiḥ parivr̥to vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhir uttamaiḥ । śuśubhe himavatpāde bhūtair bhūtapatir yathā ॥

वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशः । तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे ॥

vedān āvartayan sāṅgān bhāratārthāṁś ca sarvaśaḥ । tam ekamanasaṁ dāntaṁ yuktā vayam upāsmahe ॥

कथान्तरेऽथ कस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमः । वेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा ॥

kathāntare ’tha kasmiṁś cit pr̥ṣṭo ’smābhir dvijottamaḥ । vedārthān bhāratārthāṁś ca janma nārāyaṇāt tathā ॥

स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित् । नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥

sa pūrvam uktvā vedārthān bhāratārthāṁś ca tattvavit । nārāyaṇād idaṁ janma vyāhartum upacakrame ॥

शृणुध्वमाख्यानवरमेतदार्षेयमुत्तमम् । आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाधिगतं मया ॥

śr̥ṇudhvam ākhyānavaram etad ārṣeyam uttamam । ādikālodbhavaṁ viprās tapasādhigataṁ mayā ॥

प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे । नारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जितः ॥

prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṁbhave । nārāyaṇo mahāyogī śubhāśubhavivarjitaḥ ॥

ससृजे नाभितः पुत्रं ब्रह्माणममितप्रभम् । ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत् ॥

sasr̥je nābhitaḥ putraṁ brahmāṇam amitaprabham । tataḥ sa prādurabhavad athainaṁ vākyam abravīt ॥

मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः । सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः ॥

mama tvaṁ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ । sr̥ja prajās tvaṁ vividhā brahman sajaḍapaṇḍitāḥ ॥

स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः । प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम् ॥

sa evam ukto vimukhaś cintāvyākulamānasaḥ । praṇamya varadaṁ devam uvāca harim īśvaram ॥

का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोऽस्तु ते । अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम् ॥

kā śaktir mama deveśa prajāḥ sraṣṭuṁ namo ’stu te । aprajñāvān ahaṁ deva vidhatsva yad anantaram ॥

स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाथान्तर्हितस्ततः । चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतां वरः ॥

sa evam ukto bhagavān bhūtvāthāntarhitas tataḥ । cintayām āsa deveśo buddhiṁ buddhimatāṁ varaḥ ॥

स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम् । योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा ॥

svarūpiṇī tato buddhir upatasthe hariṁ prabhum । yogena caināṁ niryogaḥ svayaṁ niyuyuje tadā ॥

स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं शक्तिमतीं सतीम् । उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः ॥

sa tām aiśvaryayogasthāṁ buddhiṁ śaktimatīṁ satīm । uvāca vacanaṁ devo buddhiṁ vai prabhur avyayaḥ ॥

ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये । ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा ॥

brahmāṇaṁ praviśasveti lokasr̥ṣṭyarthasiddhaye । tatas tam īśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṁ viveśa sā ॥

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः । भूयश्चैनं वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥

athainaṁ buddhisaṁyuktaṁ punaḥ sa dadr̥śe hariḥ । bhūyaś cainaṁ vacaḥ prāha sr̥jemā vividhāḥ prajāḥ ॥

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । प्राप चैव मुहूर्तेन स्वस्थानं देवसंज्ञितम् ॥

evam uktvā sa bhagavāṁs tatraivāntaradhīyata । prāpa caiva muhūrtena svasthānaṁ devasaṁjñitam ॥

तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत् । अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल ॥

tāṁ caiva prakr̥tiṁ prāpya ekībhāvagato ’bhavat । athāsya buddhir abhavat punar anyā tadā kila ॥

सृष्टा इमाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना । दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुलाः । जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी ॥

sr̥ṣṭā imāḥ prajāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā । daityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulāḥ । jātā hīyaṁ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī ॥

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः । भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान्प्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥

bahavo balinaḥ pr̥thvyāṁ daityadānavarākṣasāḥ । bhaviṣyanti tapoyuktā varān prāpsyanti cottamān ॥

अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः । बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः । तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ॥

avaśyam eva taiḥ sarvair varadānena darpitaiḥ । bādhitavyāḥ suragaṇā r̥ṣayaś ca tapodhanāḥ । tatra nyāyyam idaṁ kartuṁ bhārāvataraṇaṁ mayā ॥

अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् । निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ॥

atha nānāsamudbhūtair vasudhāyāṁ yathākramam । nigraheṇa ca pāpānāṁ sādhūnāṁ pragraheṇa ca ॥

इमां तपस्विनीं सत्यां धारयिष्यामि मेदिनीम् । मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ॥

imāṁ tapasvinīṁ satyāṁ dhārayiṣyāmi medinīm । mayā hy eṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā ॥

मया धृता धारयति जगद्धि सचराचरम् । तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥

mayā dhr̥tā dhārayati jagad dhi sacarācaram । tasmāt pr̥thvyāḥ paritrāṇaṁ kariṣye saṁbhavaṁ gataḥ ॥

एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मधुसूदनः । रूपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः ॥

evaṁ sa cintayitvā tu bhagavān madhusūdanaḥ । rūpāṇy anekāny asr̥jat prādurbhāvabhavāya saḥ ॥

वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा । एभिर्मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः ॥

vārāhaṁ nārasiṁhaṁ ca vāmanaṁ mānuṣaṁ tathā । ebhir mayā nihantavyā durvinītāḥ surārayaḥ ॥

अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् । सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥

atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan । sarasvatīm uccacāra tatra sārasvato ’bhavat ॥

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवो विभोः । भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥

apāntaratamā nāma suto vāksaṁbhavo vibhoḥ । bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dr̥ḍhavrataḥ ॥

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः । वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतां वर । तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं मयैतद्वचनं मुने ॥

tam uvāca nataṁ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ । vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṁ vara । tasmāt kuru yathājñaptaṁ mayaitad vacanaṁ mune ॥

तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेऽन्तरे । ततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणा । तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥

tena bhinnās tadā vedā manoḥ svāyaṁbhuve ’ntare । tatas tutoṣa bhagavān haris tenāsya karmaṇā । tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca ॥

श्रीभगवानुवाच । मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः । भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥

śrībhagavān uvāca । manvantareṣu putra tvam evaṁ lokapravartakaḥ । bhaviṣyasy acalo brahmann apradhr̥ṣyaś ca nityaśaḥ ॥

पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः । भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥

punas tiṣye ca saṁprāpte kuravo nāma bhāratāḥ । bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi ॥

तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति । परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥

teṣāṁ tvattaḥ prasūtānāṁ kulabhedo bhaviṣyati । parasparavināśārthaṁ tvām r̥te dvijasattama ॥

तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसान्वितः । कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि ॥

tatrāpy anekadhā vedān bhetsyase tapasānvitaḥ । kr̥ṣṇe yuge ca saṁprāpte kr̥ṣṇavarṇo bhaviṣyasi ॥

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा । भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥

dharmāṇāṁ vividhānāṁ ca kartā jñānakaras tathā । bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgād vimokṣyase ॥

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति । महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥

vītarāgaś ca putras te paramātmā bhaviṣyati । maheśvaraprasādena naitad vacanam anyathā ॥

यं मानसं वै प्रवदन्ति पुत्रं; पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम् । वसिष्ठमग्र्यं तपसो निधानं; यश्चापि सूर्यं व्यतिरिच्य भाति ॥

yaṁ mānasaṁ vai pravadanti putraṁ; pitāmahasyottamabuddhiyuktam । vasiṣṭham agryaṁ tapaso nidhānaṁ; yaś cāpi sūryaṁ vyatiricya bhāti ॥

तस्यान्वये चापि ततो महर्षिः; पराशरो नाम महाप्रभावः । पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो; महातपा वै तपसो निवासः । कानीनगर्भः पितृकन्यकायां; तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥

tasyānvaye cāpi tato maharṣiḥ; parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ । pitā sa te vedanidhir variṣṭho; mahātapā vai tapaso nivāsaḥ । kānīnagarbhaḥ pitr̥kanyakāyāṁ; tasmād r̥ṣes tvaṁ bhavitā ca putraḥ ॥

भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशयः । ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः ॥

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṁ chinnasarvārthasaṁśayaḥ । ye hy atikrāntakāḥ pūrvaṁ sahasrayugaparyayāḥ ॥

तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसान्वितः । पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥

tāṁś ca sarvān mayoddiṣṭān drakṣyase tapasānvitaḥ । punar drakṣyasi cānekasahasrayugaparyayān ॥

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने । अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा ॥

anādinidhanaṁ loke cakrahastaṁ ca māṁ mune । anudhyānān mama mune naitad vacanam anyathā ॥

शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान् । तस्मिन्मन्वन्तरे चैव सप्तर्षिगणपूर्वकः । त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥

śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manur mahān । tasmin manvantare caiva saptarṣigaṇapūrvakaḥ । tvam eva bhavitā vatsa matprasādān na saṁśayaḥ ॥

व्यास उवाच । एवं सारस्वतमृषिमपान्तरतमं तदा । उक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥

vyāsa uvāca । evaṁ sārasvatam r̥ṣim apāntaratamaṁ tadā । uktvā vacanam īśānaḥ sādhayasvety athābravīt ॥

सोऽहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः । अपान्तरतमा नाम ततो जातोऽऽज्ञया हरेः । पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥

so ’haṁ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ । apāntaratamā nāma tato jāto ’’jñayā hareḥ । punaś ca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ ॥

तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्मनः । नारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम् ॥

tad etat kathitaṁ janma mayā pūrvakam ātmanaḥ । nārāyaṇaprasādena tathā nārāyaṇāṁśajam ॥

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् । पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥

mayā hi sumahat taptaṁ tapaḥ paramadāruṇam । purā matimatāṁ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā ॥

एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छथ पुत्रकाः । पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥

etad vaḥ kathitaṁ sarvaṁ yan māṁ pr̥cchatha putrakāḥ । pūrvajanma bhaviṣyaṁ ca bhaktānāṁ snehato mayā ॥

वैशंपायन उवाच । एष ते कथितः पूर्वं संभवोऽस्मद्गुरोर्नृप । व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । eṣa te kathitaḥ pūrvaṁ saṁbhavo ’smadguror nr̥pa । vyāsasyākliṣṭamanaso yathā pr̥ṣṭaḥ punaḥ śr̥ṇu ॥

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥

sāṁkhyaṁ yogaṁ pañcarātraṁ vedāḥ pāśupataṁ tathā । jñānāny etāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai ॥

सांख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते । हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥

sāṁkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate । hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ ॥

अपान्तरतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते । प्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन ॥

apāntaratamāś caiva vedācāryaḥ sa ucyate । prācīnagarbhaṁ tam r̥ṣiṁ pravadantīha ke cana ॥

उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः । उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥

umāpatir bhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥ । uktavān idam avyagro jñānaṁ pāśupataṁ śivaḥ ॥

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान्स्वयम् । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥

pañcarātrasya kr̥tsnasya vettā tu bhagavān svayam । sarveṣu ca nr̥paśreṣṭha jñāneṣv eteṣu dr̥śyate ॥

यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः । न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशां पते ॥

yathāgamaṁ yathājñānaṁ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ । na cainam evaṁ jānanti tamobhūtā viśāṁ pate ॥

तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः । निष्ठां नारायणमृषिं नान्योऽस्तीति च वादिनः ॥

tam eva śāstrakartāraṁ pravadanti manīṣiṇaḥ । niṣṭhāṁ nārāyaṇam r̥ṣiṁ nānyo ’stīti ca vādinaḥ ॥

निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः । ससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः ॥

niḥsaṁśayeṣu sarveṣu nityaṁ vasati vai hariḥ । sasaṁśayān hetubalān nādhyāvasati mādhavaḥ ॥

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै ॥

pañcarātravido ye tu yathākramaparā nr̥pa । ekāntabhāvopagatās te hariṁ praviśanti vai ॥

सांख्यं च योगं च सनातने द्वे; वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन् । सर्वैः समस्तैरृषिभिर्निरुक्तो; नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ॥

sāṁkhyaṁ ca yogaṁ ca sanātane dve; vedāś ca sarve nikhilena rājan । sarvaiḥ samastair r̥ṣibhir nirukto; nārāyaṇo viśvam idaṁ purāṇam ॥

शुभाशुभं कर्म समीरितं य;त्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित् । तस्मादृषेस्तद्भवतीति विद्या;द्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चापि ॥

śubhāśubhaṁ karma samīritaṁ yat; pravartate sarvalokeṣu kiṁ cit । tasmād r̥ṣes tad bhavatīti vidyād; divy antarikṣe bhuvi cāpsu cāpi ॥