Adhyāya 338

जनमेजय उवाच । बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु । को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते ॥

janamejaya uvāca । bahavaḥ puruṣā brahmann utāho eka eva tu । ko hy atra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonir ihocyate ॥

वैशंपायन उवाच । बहवः पुरुषा लोके सांख्ययोगविचारिणाम् । नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bahavaḥ puruṣā loke sāṁkhyayogavicāriṇām । naitad icchanti puruṣam ekaṁ kurukulodvaha ॥

बहूनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते । तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥

bahūnāṁ puruṣāṇāṁ ca yathaikā yonir ucyate । tathā taṁ puruṣaṁ viśvaṁ vyākhyāsyāmi guṇādhikam ॥

नमस्कृत्वा तु गुरवे व्यासायामिततेजसे । तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये ॥

namaskr̥tvā tu gurave vyāsāyāmitatejase । tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramarṣaye ॥

इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव । ऋतं सत्यं च विख्यातमृषिसिंहेन चिन्तितम् ॥

idaṁ puruṣasūktaṁ hi sarvavedeṣu pārthiva । r̥taṁ satyaṁ ca vikhyātam r̥ṣisiṁhena cintitam ॥

उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः । अध्यात्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत ॥

utsargeṇāpavādena r̥ṣibhiḥ kapilādibhiḥ । adhyātmacintām āśritya śāstrāṇy uktāni bhārata ॥

समासतस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः ॥

samāsatas tu yad vyāsaḥ puruṣaikatvam uktavān । tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi prasādād amitaujasaḥ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशां पते ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । brahmaṇā saha saṁvādaṁ tryambakasya viśāṁ pate ॥

क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः । वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप ॥

kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ । vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nr̥pa ॥

तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् । वैराजसदने नित्यं वैजयन्तं निषेवते ॥

tatrādhyātmagatiṁ deva ekākī pravicintayan । vairājasadane nityaṁ vaijayantaṁ niṣevate ॥

अथ तत्रासतस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमतः । ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया । आकाशेनैव योगीशः पुरा त्रिनयनः प्रभुः ॥

atha tatrāsatas tasya caturvaktrasya dhīmataḥ । lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgād yadr̥cchayā । ākāśenaiva yogīśaḥ purā trinayanaḥ prabhuḥ ॥

ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि । अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः ॥

tataḥ khān nipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani । agrataś cābhavat prīto vavande cāpi pādayoḥ ॥

तं पादयोर्निपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना । उत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः ॥

taṁ pādayor nipatitaṁ dr̥ṣṭvā savyena pāṇinā । utthāpayām āsa tadā prabhur ekaḥ prajāpatiḥ ॥

उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम् । स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मेऽन्तिकम् ॥

uvāca cainaṁ bhagavāṁś cirasyāgatam ātmajam । svāgataṁ te mahābāho diṣṭyā prāpto ’si me ’ntikam ॥

कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा । नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः ॥

kaccit te kuśalaṁ putra svādhyāyatapasoḥ sadā । nityam ugratapās tvaṁ hi tataḥ pr̥cchāmi te punaḥ ॥

रुद्र उवाच । त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम । कुशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्तथा ॥

rudra uvāca । tvatprasādena bhagavan svādhyāyatapasor mama । kuśalaṁ cāvyayaṁ caiva sarvasya jagatas tathā ॥

चिरदृष्टो हि भगवान्वैराजसदने मया । ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम् ॥

ciradr̥ṣṭo hi bhagavān vairājasadane mayā । tato ’haṁ parvataṁ prāptas tv imaṁ tvatpādasevitam ॥

कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते । नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह ॥

kautūhalaṁ cāpi hi me ekāntagamanena te । naitat kāraṇam alpaṁ hi bhaviṣyati pitāmaha ॥

किं नु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम् । सुरासुरैरध्युषितमृषिभिश्चामितप्रभैः ॥

kiṁ nu tat sadanaṁ śreṣṭhaṁ kṣutpipāsāvivarjitam । surāsurair adhyuṣitam r̥ṣibhiś cāmitaprabhaiḥ ॥

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् । उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि ॥

gandharvair apsarobhiś ca satataṁ saṁniṣevitam । utsr̥jyemaṁ girivaram ekākī prāptavān asi ॥

ब्रह्मोवाच । वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया । अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट् ॥

brahmovāca । vaijayanto girivaraḥ satataṁ sevyate mayā । atraikāgreṇa manasā puruṣaś cintyate virāṭ ॥

रुद्र उवाच । बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुवा । सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट् ॥

rudra uvāca । bahavaḥ puruṣā brahmaṁs tvayā sr̥ṣṭāḥ svayaṁbhuvā । sr̥jyante cāpare brahman sa caikaḥ puruṣo virāṭ ॥

को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वया वै पुरुषोत्तमः । एतन्मे संशयं ब्रूहि महत्कौतूहलं हि मे ॥

ko hy asau cintyate brahmaṁs tvayā vai puruṣottamaḥ । etan me saṁśayaṁ brūhi mahat kautūhalaṁ hi me ॥

ब्रह्मोवाच । बहवः पुरुषाः पुत्र ये त्वया समुदाहृताः । एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि । आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ॥

brahmovāca । bahavaḥ puruṣāḥ putra ye tvayā samudāhr̥tāḥ । evam etad atikrāntaṁ draṣṭavyaṁ naivam ity api । ādhāraṁ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te ॥

बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते । तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम् । निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम् ॥

bahūnāṁ puruṣāṇāṁ sa yathaikā yonir ucyate । tathā taṁ puruṣaṁ viśvaṁ paramaṁ sumahattamam । nirguṇaṁ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam ॥