Adhyāya 336

जनमेजय उवाच । अहो ह्येकान्तिनः सर्वान्प्रीणाति भगवान्हरिः । विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति भगवान्स्वयम् ॥

janamejaya uvāca । aho hy ekāntinaḥ sarvān prīṇāti bhagavān hariḥ । vidhiprayuktāṁ pūjāṁ ca gr̥hṇāti bhagavān svayam ॥

ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः । तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारंपर्यागता गतिः ॥

ye tu dagdhendhanā loke puṇyapāpavivarjitāḥ । teṣāṁ tvayābhinirdiṣṭā pāraṁparyāgatā gatiḥ ॥

चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम् । एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम् ॥

caturthyāṁ caiva te gatyāṁ gacchanti puruṣottamam । ekāntinas tu puruṣā gacchanti paramaṁ padam ॥

नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः । अगत्वा गतयस्तिस्रो यद्गच्छन्त्यव्ययं हरिम् ॥

nūnam ekāntadharmo ’yaṁ śreṣṭho nārāyaṇapriyaḥ । agatvā gatayas tisro yad gacchanty avyayaṁ harim ॥

सहोपनिषदान्वेदान्ये विप्राः सम्यगास्थिताः । पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः ॥

sahopaniṣadān vedān ye viprāḥ samyag āsthitāḥ । paṭhanti vidhim āsthāya ye cāpi yatidharmiṇaḥ ॥

तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् । केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणापि वा ॥

tebhyo viśiṣṭāṁ jānāmi gatim ekāntināṁ nr̥ṇām । kenaiṣa dharmaḥ kathito devena r̥ṣiṇāpi vā ॥

एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिता विभो । एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे ॥

ekāntināṁ ca kā caryā kadā cotpāditā vibho । etan me saṁśayaṁ chindhi paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

वैशंपायन उवाच । समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर्मृधे । अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । samupoḍheṣv anīkeṣu kurupāṇḍavayor mr̥dhe । arjune vimanaske ca gītā bhagavatā svayam ॥

आगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथिता मया । गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥

āgatiś ca gatiś caiva pūrvaṁ te kathitā mayā । gahano hy eṣa dharmo vai durvijñeyo ’kr̥tātmabhiḥ ॥

संमितः सामवेदेन पुरैवादियुगे कृतः । धार्यते स्वयमीशेन राजन्नारायणेन ह ॥

saṁmitaḥ sāmavedena puraivādiyuge kr̥taḥ । dhāryate svayam īśena rājan nārāyaṇena ha ॥

एतमर्थं महाराज पृष्टः पार्थेन नारदः । ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ॥

etam arthaṁ mahārāja pr̥ṣṭaḥ pārthena nāradaḥ । r̥ṣimadhye mahābhāgaḥ śr̥ṇvatoḥ kr̥ṣṇabhīṣmayoḥ ॥

गुरुणा च ममाप्येष कथितो नृपसत्तम । यथा तु कथितस्तत्र नारदेन तथा शृणु ॥

guruṇā ca mamāpy eṣa kathito nr̥pasattama । yathā tu kathitas tatra nāradena tathā śr̥ṇu ॥

यदासीन्मानसं जन्म नारायणमुखोद्गतम् । ब्रह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः स्वयम् । तेन धर्मेण कृतवान्दैवं पित्र्यं च भारत ॥

yadāsīn mānasaṁ janma nārāyaṇamukhodgatam । brahmaṇaḥ pr̥thivīpāla tadā nārāyaṇaḥ svayam । tena dharmeṇa kr̥tavān daivaṁ pitryaṁ ca bhārata ॥

फेनपा ऋषयश्चैव तं धर्मं प्रतिपेदिरे । वैखानसाः फेनपेभ्यो धर्ममेतं प्रपेदिरे । वैखानसेभ्यः सोमस्तु ततः सोऽन्तर्दधे पुनः ॥

phenapā r̥ṣayaś caiva taṁ dharmaṁ pratipedire । vaikhānasāḥ phenapebhyo dharmam etaṁ prapedire । vaikhānasebhyaḥ somas tu tataḥ so ’ntardadhe punaḥ ॥

यदासीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृप । तदा पितामहात्सोमादेतं धर्ममजानत । नारायणात्मकं राजन्रुद्राय प्रददौ च सः ॥

yadāsīc cākṣuṣaṁ janma dvitīyaṁ brahmaṇo nr̥pa । tadā pitāmahāt somād etaṁ dharmam ajānata । nārāyaṇātmakaṁ rājan rudrāya pradadau ca saḥ ॥

ततो योगस्थितो रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप । वालखिल्यानृषीन्सर्वान्धर्ममेतमपाठयत् । अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया ॥

tato yogasthito rudraḥ purā kr̥tayuge nr̥pa । vālakhilyān r̥ṣīn sarvān dharmam etam apāṭhayat । antardadhe tato bhūyas tasya devasya māyayā ॥

तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदासीद्वाचिकं महत् । तत्रैष धर्मः संभूतः स्वयं नारायणान्नृप ॥

tr̥tīyaṁ brahmaṇo janma yadāsīd vācikaṁ mahat । tatraiṣa dharmaḥ saṁbhūtaḥ svayaṁ nārāyaṇān nr̥pa ॥

सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान्पुरुषोत्तमात् । तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च ॥

suparṇo nāma tam r̥ṣiḥ prāptavān puruṣottamāt । tapasā vai sutaptena damena niyamena ca ॥

त्रिः परिक्रान्तवानेतत्सुपर्णो धर्ममुत्तमम् । यस्मात्तस्माद्व्रतं ह्येतत्त्रिसौपर्णमिहोच्यते ॥

triḥ parikrāntavān etat suparṇo dharmam uttamam । yasmāt tasmād vrataṁ hy etat trisauparṇam ihocyate ॥

ऋग्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुश्चरम् । सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एष सनातनः ॥

r̥gvedapāṭhapaṭhitaṁ vratam etad dhi duścaram । suparṇāc cāpy adhigato dharma eṣa sanātanaḥ ॥

वायुना द्विपदां श्रेष्ठ प्रथितो जगदायुषा । वायोः सकाशात्प्राप्तश्च ऋषिभिर्विघसाशिभिः ॥

vāyunā dvipadāṁ śreṣṭha prathito jagadāyuṣā । vāyoḥ sakāśāt prāptaś ca r̥ṣibhir vighasāśibhiḥ ॥

तेभ्यो महोदधिश्चैनं प्राप्तवान्धर्ममुत्तमम् । ततः सोऽन्तर्दधे भूयो नारायणसमाहितः ॥

tebhyo mahodadhiś cainaṁ prāptavān dharmam uttamam । tataḥ so ’ntardadhe bhūyo nārāyaṇasamāhitaḥ ॥

यदा भूयः श्रवणजा सृष्टिरासीन्महात्मनः । ब्रह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु ॥

yadā bhūyaḥ śravaṇajā sr̥ṣṭir āsīn mahātmanaḥ । brahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śr̥ṇu ॥

जगत्स्रष्टुमना देवो हरिर्नारायणः स्वयम् । चिन्तयामास पुरुषं जगत्सर्गकरं प्रभुः ॥

jagat sraṣṭumanā devo harir nārāyaṇaḥ svayam । cintayām āsa puruṣaṁ jagatsargakaraṁ prabhuḥ ॥

अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः सृतः । प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पतिः ॥

atha cintayatas tasya karṇābhyāṁ puruṣaḥ sr̥taḥ । prajāsargakaro brahmā tam uvāca jagatpatiḥ ॥

सृज प्रजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस्तथा । श्रेयस्तव विधास्यामि बलं तेजश्च सुव्रत ॥

sr̥ja prajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatas tathā । śreyas tava vidhāsyāmi balaṁ tejaś ca suvrata ॥

धर्मं च मत्तो गृह्णीष्व सात्वतं नाम नामतः । तेन सर्वं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि ॥

dharmaṁ ca matto gr̥hṇīṣva sātvataṁ nāma nāmataḥ । tena sarvaṁ kr̥tayugaṁ sthāpayasva yathāvidhi ॥

ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे देवाय हरिमेधसे । धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम् । आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्गतम् ॥

tato brahmā namaścakre devāya harimedhase । dharmaṁ cāgryaṁ sa jagrāha sarahasyaṁ sasaṁgraham । āraṇyakena sahitaṁ nārāyaṇamukhodgatam ॥

उपदिश्य ततो धर्मं ब्रह्मणेऽमिततेजसे । तं कार्तयुगधर्माणं निराशीःकर्मसंज्ञितम् । जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम् ॥

upadiśya tato dharmaṁ brahmaṇe ’mitatejase । taṁ kārtayugadharmāṇaṁ nirāśīḥkarmasaṁjñitam । jagāma tamasaḥ pāraṁ yatrāvyaktaṁ vyavasthitam ॥

ततोऽथ वरदो देवो ब्रह्मलोकपितामहः । असृजत्स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥

tato ’tha varado devo brahmalokapitāmahaḥ । asr̥jat sa tadā lokān kr̥tsnān sthāvarajaṅgamān ॥

ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम् । ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकानवस्थितः ॥

tataḥ prāvartata tadā ādau kr̥tayugaṁ śubham । tato hi sātvato dharmo vyāpya lokān avasthitaḥ ॥

तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत् । पूजयामास देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥

tenaivādyena dharmeṇa brahmā lokavisargakr̥t । pūjayām āsa deveśaṁ hariṁ nārāyaṇaṁ prabhum ॥

धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्च मनुं स्वारोचिषं ततः । अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया ॥

dharmapratiṣṭhāhetoś ca manuṁ svārociṣaṁ tataḥ । adhyāpayām āsa tadā lokānāṁ hitakāmyayā ॥

ततः स्वारोचिषः पुत्रं स्वयं शङ्खपदं नृप । अध्यापयत्पुराव्यग्रः सर्वलोकपतिर्विभुः ॥

tataḥ svārociṣaḥ putraṁ svayaṁ śaṅkhapadaṁ nr̥pa । adhyāpayat purāvyagraḥ sarvalokapatir vibhuḥ ॥

ततः शङ्खपदश्चापि पुत्रमात्मजमौरसम् । दिशापालं सुधर्माणमध्यापयत भारत । ततः सोऽन्तर्दधे भूयः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः ॥

tataḥ śaṅkhapadaś cāpi putram ātmajam aurasam । diśāpālaṁ sudharmāṇam adhyāpayata bhārata । tataḥ so ’ntardadhe bhūyaḥ prāpte tretāyuge punaḥ ॥

नासिक्यजन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम । धर्ममेतं स्वयं देवो हरिर्नारायणः प्रभुः । उज्जगारारविन्दाक्षो ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥

nāsikyajanmani purā brahmaṇaḥ pārthivottama । dharmam etaṁ svayaṁ devo harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ । ujjagārāravindākṣo brahmaṇaḥ paśyatas tadā ॥

सनत्कुमारो भगवांस्ततः प्राधीतवान्नृप । सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापतिः । कृतादौ कुरुशार्दूल धर्ममेतमधीतवान् ॥

sanatkumāro bhagavāṁs tataḥ prādhītavān nr̥pa । sanatkumārād api ca vīraṇo vai prajāpatiḥ । kr̥tādau kuruśārdūla dharmam etam adhītavān ॥

वीरणश्चाप्यधीत्यैनं रौच्याय मनवे ददौ । रौच्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे ॥

vīraṇaś cāpy adhītyainaṁ raucyāya manave dadau । raucyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase ॥

कुक्षिनाम्नेऽथ प्रददौ दिशां पालाय धर्मिणे । ततः सोऽन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्गतः ॥

kukṣināmne ’tha pradadau diśāṁ pālāya dharmiṇe । tataḥ so ’ntardadhe bhūyo nārāyaṇamukhodgataḥ ॥

अण्डजे जन्मनि पुनर्ब्रह्मणे हरियोनये । एष धर्मः समुद्भूतो नारायणमुखात्पुनः ॥

aṇḍaje janmani punar brahmaṇe hariyonaye । eṣa dharmaḥ samudbhūto nārāyaṇamukhāt punaḥ ॥

गृहीतो ब्रह्मणा राजन्प्रयुक्तश्च यथाविधि । अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिषदो नृप ॥

gr̥hīto brahmaṇā rājan prayuktaś ca yathāvidhi । adhyāpitāś ca munayo nāmnā barhiṣado nr̥pa ॥

बर्हिषद्भ्यश्च संक्रान्तः सामवेदान्तगं द्विजम् । ज्येष्ठं नाम्नाभिविख्यातं ज्येष्ठसामव्रतो हरिः ॥

barhiṣadbhyaś ca saṁkrāntaḥ sāmavedāntagaṁ dvijam । jyeṣṭhaṁ nāmnābhivikhyātaṁ jyeṣṭhasāmavrato hariḥ ॥

ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तो राजानमविकम्पनम् । अन्तर्दधे ततो राजन्नेष धर्मः प्रभोर्हरेः ॥

jyeṣṭhāc cāpy anusaṁkrānto rājānam avikampanam । antardadhe tato rājann eṣa dharmaḥ prabhor hareḥ ॥

यदिदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नृप । तत्रैष धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन हि ॥

yad idaṁ saptamaṁ janma padmajaṁ brahmaṇo nr̥pa । tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ svayaṁ nārāyaṇena hi ॥

पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे । पितामहश्च दक्षाय धर्ममेतं पुरा ददौ ॥

pitāmahāya śuddhāya yugādau lokadhāriṇe । pitāmahaś ca dakṣāya dharmam etaṁ purā dadau ॥

ततो ज्येष्ठे तु दौहित्रे प्रादाद्दक्षो नृपोत्तम । आदित्ये सवितुर्ज्येष्ठे विवस्वाञ्जगृहे ततः ॥

tato jyeṣṭhe tu dauhitre prādād dakṣo nr̥pottama । āditye savitur jyeṣṭhe vivasvāñ jagr̥he tataḥ ॥

त्रेतायुगादौ च पुनर्विवस्वान्मनवे ददौ । मनुश्च लोकभूत्यर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ ॥

tretāyugādau ca punar vivasvān manave dadau । manuś ca lokabhūtyarthaṁ sutāyekṣvākave dadau ॥

इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकानवस्थितः । गमिष्यति क्षयान्ते च पुनर्नारायणं नृप ॥

ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokān avasthitaḥ । gamiṣyati kṣayānte ca punar nārāyaṇaṁ nr̥pa ॥

व्रतिनां चापि यो धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तम । कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः ॥

vratināṁ cāpi yo dharmaḥ sa te pūrvaṁ nr̥pottama । kathito harigītāsu samāsavidhikalpitaḥ ॥

नारदेन तु संप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः । एष धर्मो जगन्नाथात्साक्षान्नारायणान्नृप ॥

nāradena tu saṁprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṁgrahaḥ । eṣa dharmo jagannāthāt sākṣān nārāyaṇān nr̥pa ॥

एवमेष महान्धर्म आद्यो राजन्सनातनः । दुर्विज्ञेयो दुष्करश्च सात्वतैर्धार्यते सदा ॥

evam eṣa mahān dharma ādyo rājan sanātanaḥ । durvijñeyo duṣkaraś ca sātvatair dhāryate sadā ॥

धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा । अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिरीश्वरः ॥

dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā । ahiṁsādharmayuktena prīyate harir īśvaraḥ ॥

एकव्यूहविभागो वा क्वचिद्द्विव्यूहसंज्ञितः । त्रिव्यूहश्चापि संख्यातश्चतुर्व्यूहश्च दृश्यते ॥

ekavyūhavibhāgo vā kva cid dvivyūhasaṁjñitaḥ । trivyūhaś cāpi saṁkhyātaś caturvyūhaś ca dr̥śyate ॥

हरिरेव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा । जीवश्च सर्वभूतेषु पञ्चभूतगुणातिगः ॥

harir eva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalas tathā । jīvaś ca sarvabhūteṣu pañcabhūtaguṇātigaḥ ॥

मनश्च प्रथितं राजन्पञ्चेन्द्रियसमीरणम् । एष लोकनिधिर्धीमानेष लोकविसर्गकृत् ॥

manaś ca prathitaṁ rājan pañcendriyasamīraṇam । eṣa lokanidhir dhīmān eṣa lokavisargakr̥t ॥

अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणमेव च । यथेच्छति तथा राजन्क्रीडते पुरुषोऽव्ययः ॥

akartā caiva kartā ca kāryaṁ kāraṇam eva ca । yathecchati tathā rājan krīḍate puruṣo ’vyayaḥ ॥

एष एकान्तिधर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम । मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप ॥

eṣa ekāntidharmas te kīrtito nr̥pasattama । mayā guruprasādena durvijñeyo ’kr̥tātmabhiḥ । ekāntino hi puruṣā durlabhā bahavo nr̥pa ॥

यद्येकान्तिभिराकीर्णं जगत्स्यात्कुरुनन्दन । अहिंसकैरात्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः । भवेत्कृतयुगप्राप्तिराशीःकर्मविवर्जितैः ॥

yady ekāntibhir ākīrṇaṁ jagat syāt kurunandana । ahiṁsakair ātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ । bhavet kr̥tayugaprāptir āśīḥkarmavivarjitaiḥ ॥

एवं स भगवान्व्यासो गुरुर्मम विशां पते । कथयामास धर्मज्ञो धर्मराज्ञे द्विजोत्तमः ॥

evaṁ sa bhagavān vyāso gurur mama viśāṁ pate । kathayām āsa dharmajño dharmarājñe dvijottamaḥ ॥

ऋषीणां संनिधौ राजञ्शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः । तस्याप्यकथयत्पूर्वं नारदः सुमहातपाः ॥

r̥ṣīṇāṁ saṁnidhau rājañ śr̥ṇvatoḥ kr̥ṣṇabhīṣmayoḥ । tasyāpy akathayat pūrvaṁ nāradaḥ sumahātapāḥ ॥

देवं परमकं ब्रह्म श्वेतं चन्द्राभमच्युतम् । यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः ॥

devaṁ paramakaṁ brahma śvetaṁ candrābham acyutam । yatra caikāntino yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ ॥

जनमेजय उवाच । एवं बहुविधं धर्मं प्रतिबुद्धैर्निषेवितम् । न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः ॥

janamejaya uvāca । evaṁ bahuvidhaṁ dharmaṁ pratibuddhair niṣevitam । na kurvanti kathaṁ viprā anye nānāvrate sthitāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तिस्रः प्रकृतयो राजन्देहबन्धेषु निर्मिताः । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tisraḥ prakr̥tayo rājan dehabandheṣu nirmitāḥ । sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata ॥

देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह । सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः ॥

dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha । sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhaven mokṣārthaniścitaḥ ॥

अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवर्तिनम् । नारायणपरो मोक्षस्ततो वै सात्त्विकः स्मृतः ॥

atrāpi sa vijānāti puruṣaṁ brahmavartinam । nārāyaṇaparo mokṣas tato vai sāttvikaḥ smr̥taḥ ॥

मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन्पुरुषोत्तमम् । एकान्तभक्तिः सततं नारायणपरायणः ॥

manīṣitaṁ ca prāpnoti cintayan puruṣottamam । ekāntabhaktiḥ satataṁ nārāyaṇaparāyaṇaḥ ॥

मनीषिणो हि ये केचिद्यतयो मोक्षकाङ्क्षिणः । तेषां वै छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः ॥

manīṣiṇo hi ye ke cid yatayo mokṣakāṅkṣiṇaḥ । teṣāṁ vai chinnatr̥ṣṇānāṁ yogakṣemavaho hariḥ ॥

जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः । सात्त्विकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चितः ॥

jāyamānaṁ hi puruṣaṁ yaṁ paśyen madhusūdanaḥ । sāttvikas tu sa vijñeyo bhaven mokṣe ca niścitaḥ ॥

सांख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तसेवितः । नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिम् ॥

sāṁkhyayogena tulyo hi dharma ekāntasevitaḥ । nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṁ gatim ॥

नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो भवेत्पुमान् । एवमात्मेच्छया राजन्प्रतिबुद्धो न जायते ॥

nārāyaṇena dr̥ṣṭaś ca pratibuddho bhavet pumān । evam ātmecchayā rājan pratibuddho na jāyate ॥

राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते । तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशां पते । प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम् ॥

rājasī tāmasī caiva vyāmiśre prakr̥tī smr̥te । tadātmakaṁ hi puruṣaṁ jāyamānaṁ viśāṁ pate । pravr̥ttilakṣaṇair yuktaṁ nāvekṣati hariḥ svayam ॥

पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः । रजसा तमसा चैव मानुषं समभिप्लुतम् ॥

paśyaty enaṁ jāyamānaṁ brahmā lokapitāmahaḥ । rajasā tamasā caiva mānuṣaṁ samabhiplutam ॥

कामं देवाश्च ऋषयः सत्त्वस्था नृपसत्तम । हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ॥

kāmaṁ devāś ca r̥ṣayaḥ sattvasthā nr̥pasattama । hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smr̥tāḥ ॥

जनमेजय उवाच । कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥

janamejaya uvāca । kathaṁ vaikāriko gacchet puruṣaḥ puruṣottamam ॥

वैशंपायन उवाच । सुसूक्ष्मसत्त्वसंयुक्तं संयुक्तं त्रिभिरक्षरैः । पुरुषः पुरुषं गच्छेन्निष्क्रियः पञ्चविंशकम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । susūkṣmasattvasaṁyuktaṁ saṁyuktaṁ tribhir akṣaraiḥ । puruṣaḥ puruṣaṁ gacchen niṣkriyaḥ pañcaviṁśakam ॥

एवमेकं सांख्ययोगं वेदारण्यकमेव च । परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रं च कथ्यते । एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः ॥

evam ekaṁ sāṁkhyayogaṁ vedāraṇyakam eva ca । parasparāṅgāny etāni pañcarātraṁ ca kathyate । eṣa ekāntināṁ dharmo nārāyaṇaparātmakaḥ ॥

यथा समुद्रात्प्रसृता जलौघा;स्तमेव राजन्पुनराविशन्ति । इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा; नारायणं वै पुनराविशन्ति ॥

yathā samudrāt prasr̥tā jalaughās; tam eva rājan punar āviśanti । ime tathā jñānamahājalaughā; nārāyaṇaṁ vai punar āviśanti ॥

एष ते कथितो धर्मः सात्वतो यदुबान्धव । कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्नोषि भारत ॥

eṣa te kathito dharmaḥ sātvato yadubāndhava । kuruṣvainaṁ yathānyāyaṁ yadi śaknoṣi bhārata ॥

एवं हि सुमहाभागो नारदो गुरवे मम । श्वेतानां यतिनामाह एकान्तगतिमव्ययाम् ॥

evaṁ hi sumahābhāgo nārado gurave mama । śvetānāṁ yatinām āha ekāntagatim avyayām ॥

व्यासश्चाकथयत्प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते । स एवायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रसृतो गुरोः ॥

vyāsaś cākathayat prītyā dharmaputrāya dhīmate । sa evāyaṁ mayā tubhyam ākhyātaḥ prasr̥to guroḥ ॥

इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम । यथैव त्वं तथैवान्ये न भजन्ति विमोहिताः ॥

itthaṁ hi duścaro dharma eṣa pārthivasattama । yathaiva tvaṁ tathaivānye na bhajanti vimohitāḥ ॥

कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा । संहारकारकश्चैव कारणं च विशां पते ॥

kr̥ṣṇa eva hi lokānāṁ bhāvano mohanas tathā । saṁhārakārakaś caiva kāraṇaṁ ca viśāṁ pate ॥